Epitet

Epitet (yun. epitheton – ilova etilgan, izohlovchi) – badiiy sifatlash; narsa-hodisaning belgisini obrazli ifodalaydigan badiiy aniqlovchi. Til nuqtai nazaridan qaralsa, E. hamisha aniqlovchi vazifasida keladi, lekin oddiy aniqlovchidan farqli ravishda, badiiy funksiyani oʻtaydi: agar oddiy aniqlovchi narsa-hodisani bir turdagi boshqa predmetlardan ajratsa (yolgʻiz ayol), E. unga xos muayyan belgini ajratib-taʼkidlab (“Yobondagi yolgʻiz daraxt...”) koʻrsatadi. Koʻp hollarda E. belgini koʻchma maʼno orqali ifodalaydi va bu holda metaforik epitet (qiyoslang: xira oyna – xira koʻngil) deb yuritiladi. Ayrim E.lar xalq ogʻzaki ijodida, shuningdek, yozma adabiyotda anʼanaviy tarzda keng qoʻllangani sababli muayyan turgʻunlik kasb etgan boʻlib, ular doimiy, barqaror E.lar deb yuritiladi (alpkelbat pahlavon, sunbul soch, qunduz qosh, oy yuz, laʼl lab, sarv qomat). Adabiyotda ijodiy individuallikning kuchayishi barobaridadada betakror, narsa-hodisani kutilmagan jihatlardan tavsiflovchi E.larning salmogʻi va qimmati ortib boradi. Bunday E.lar ifodaning yorqin, tasvirning jonli boʻlishiga xizmat qilib, estetik taʼsir kuchini oshiradi (mas.: “Shoyi shafaqlarga oʻranar yurak”; “O, uyatchan namozshomgullar”; “Maʼsum maysalarni tiriltguvchi sen, Muzlagan hislarni ilitguvchi sen”; “Dasturxonda faqat kemtilgan yurak” – E.Shukurov.)

Эпитет (юн. epitheton – илова этилган, изоҳловчи) – бадиий сифатлаш; нарса-ҳодисанинг белгисини образли ифодалайдиган бадиий аниқловчи. Тил нуқтаи назаридан қаралса, Э. ҳамиша аниқловчи вазифасида келади, лекин оддий аниқловчидан фарқли равишда, бадиий функцияни ўтайди: агар оддий аниқловчи нарса-ҳодисани бир турдаги бошқа предметлардан ажратса (ёлғиз аёл), Э. унга хос муайян белгини ажратиб-таъкидлаб (“Ёбондаги ёлғиз дарахт...”) кўрсатади. Кўп ҳолларда Э. белгини кўчма маъно орқали ифодалайди ва бу ҳолда метафорик эпитет (қиёсланг: хира ойна – хира кўнгил) деб юритилади. Айрим Э.лар халқ оғзаки ижодида, шунингдек, ёзма адабиётда анъанавий тарзда кенг қўллангани сабабли муайян турғунлик касб этган бўлиб, улар доимий, барқарор Э.лар деб юритилади (алпкелбат паҳлавон, сунбул соч, қундуз қош, ой юз, лаъл лаб, сарв қомат). Адабиётда ижодий индивидуалликнинг кучайиши баробаридадада бетакрор, нарса-ҳодисани кутилмаган жиҳатлардан тавсифловчи Э.ларнинг салмоғи ва қиммати ортиб боради. Бундай Э.лар ифоданинг ёрқин, тасвирнинг жонли бўлишига хизмат қилиб, эстетик таъсир кучини оширади (мас.: “Шойи шафақларга ўранар юрак”; “О, уятчан намозшомгуллар”; “Маъсум майсаларни тирилтгувчи сен, Музлаган ҳисларни илитгувчи сен”; “Дастурхонда фақат кемтилган юрак” – Э.Шукуров.)