Epos

Epos (yun. epos – rivoya, hikoya) – 1) badiiy adabiyotning uchta asosiy turidan biri. E.ning spetsifik xususiyati – voqeabandlik, epik asarda makon va zamonda kechuvchi voqea-hodisalar tasvirlanadi, soʻz vositasida oʻquvchi tasavvurida reallik kartinalariga monand jonlana oladigan toʻlaqonli badiiy voqelik yaratiladi. Tasavvurda reallikdagiga monand, oʻzining tashqi shakli bilan jonlangani uchun ham E.dagi badiiy voqelik “plastik” tasvirlangan deb aytiladi. E.da plastik elementlar bilan bir qatorda, noplastik elementlar (muallif mushohadalari, fikrlari, tasvir predmetiga hissiy munosabati va sh.k.) ham mavjud boʻlib, bu elementlar muallif obrazini tasavvur qilishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ular, plastik unsurlardan farqli oʻlaroq, asarni oʻqish davomida oʻquvchi tasavvurida jonlanmaydi. E.da obyektiv va subyektiv ibtidolarning uygʻun birikishi kuzatiladi: asardagi badiiy voqelik obyektiv ibtidoni, asarning har bir nuqtasiga singdirib yuborilgan muallif shaxsi subyektiv ibtidoni tashkil etadi. Badiiy voqelikning “obyektiv ibtido” deyilishida shartlilik bor, chunki u reallikdan olingan oddiygina nusxa emas, balki voqelikning ijodkor koʻzi bilan koʻrilgan, ideal asosida idrok etilgan, baholangan va ijodiy qayta ishlangan aksidir. Shunday ekan, hatto “obyektiv tasvir” yoʻlidan borilib, muallif imkon qadar oʻzini chetga olgan asarlarda ham muallif obrazi mavjud boʻladi. Demak, epik asarlarda badiiy voqelik bilan bir qatorda, noplastik muallif obrazi ham har vaqt mavjuddir.

E.da makon va zamonda kechuvchi voqealar roviy (muallif, hikoyachi-personaj) tomonidan hikoya qilinadi. Shunga koʻra, E.da rivoya anʼanaviy ravishda yetakchi oʻrinni egallaydi, uning vositasida asarga dialog hamda tafsilotlar (peyzaj, portret, narsa-buyumlar va h.) olib kiriladi. Rivoya bu unsurlarning barini yaxlit butunlikka birlashtiradi. E.ning takomili jarayonida rivoya salmogʻining kamayib borishi kuzatiladi. Rivojlanish jarayonida E.da dialog hamda tafsilotlarning salmogʻi va ahamiyati ortib boradi. Bu badiiy adabiyotning boshqa sanʼat turlari bilan aloqasi, ularga xos usul va vositalarni oʻziga singdirishi natijasi sifatida tushunilishi mumkin. Mas., teatrning rivoji natijasida inson xarakterini yaratishning dramaturgik usullari ishlab chiqildi, sayqallandi; oʻquvchi omma dramaturgik usulda yaratilgan inson xarakterini anglashga, dialoglar vositasida yaratilayotgan badiiy voqelikning mohiyatini tushunishga tayyorlandi, yaʼni badiiy did rivojlandi. Shu asosda E.ga dramatik unsurlar kirib keldi. Ayni paytda, E.dagi dialog dramadagi dialogdan oʻzining hayotiyligi, maʼno koʻlamining kengligi bilan ajralib turadi. Chunki E.da dialog amalga oshayotgan konkret hayotiy situatsiya, unda qatnashayotgan personajlarning ruhiy holati, xarakter xususiyatlari haqida kengroq tasavvur berish imkoniyatlari mavjud, personaj dialogda aytayotgan har bir gap asar butunligi kontekstida tushunilishi mumkin.

E.da nasriy (sochma) nutq shakli yetakchilik qiladi. Shu bilan birga, sheʼriy yoʻlda yozilgan epik asarlar ham ancha keng tarqalgan. Mas., B.Boyqobilovning “Kun va tun” sheʼriy qissasi, H.Sharipovning “Bir savol”, Muhammad Alining “Boqiy dunyo” sheʼriy romanlari sheʼriy yoʻlda bitilgan epik asarlardir. Demak, nasriy yoʻlda yozilganining oʻzi asarni E.ga mansub etmaydi, “nasriy asar” va “epik asar” tushunchalari bitta maʼnoni anglatmaydi. E.da “oʻtmishda boʻlib oʻtgan” voqealar qalamga olinadi, zero zamonda kechib boʻlgan voqealargina hikoya qilinishi mumkin. Hatto olis kelajak qalamga olingan fantastik asarlarda ham muallif boʻlib oʻtgan voqealarni hikoya qiladi, oʻquvchi goʻyo boʻlib oʻtgan voqealar bilan tanishadi. Demak, epik asarda yozuvchi bilan u tasvirlayotgan badiiy voqelik, oʻquvchi bilan u tasavvurida qayta tiklayotgan badiiy voqelik orasida hamisha “men – oʻtmish” tarzidagi vaqt hissi mavjuddir. Agar dramatik asarlarda xarakterlararo konflikt, lirik asarlarda ichki konflikt (asardagi aksi jihatidan) yetakchilik qilsa, E.da konfliktning uchala turi qorishiq holda namoyon boʻla oladi.

E.ni janrlarga ajratish prinsiplari masalasida adabiyotshunoslikda turlichalik mavjud. Bunda bir qator xususiyatlarni eʼtiborga olish zarur boʻladi. Avvalo, epik asarlar hayotni badiiy qamrov koʻlamiga koʻra farqlanishidan kelib chiqiladi. Mas., epik asar qahramon hayotidan birgina epizodni (hikoya), butun bir etapni (qissa) yoxud qahramon hayotining katta bir davrini (roman) qalamga oladi. Shunga koʻra, adabiyotshunoslikda katta, oʻrta va kichik epik janrlar ajratiladi. Biroq E.ga dramaning kirib kelishi va syujet vaqtining qisqara borishi barobaridadada bu tamoyilning ojizligi ayon boʻlib qolmoqda. Hozirgi adabiyotda qahramon hayotining katta bir davri emas, atigi bir bosqichi qalamga olingan romanlar ham yaratilmoqda (mas., “Kecha va kunduz”, “Ulugʻbek xazinasi”). Tabiiyki, bunday holatda epik asarlarni janrlarga ajratishda ularning boshqa jihatlariga ham eʼtibor qaratish zarur boʻladi. Jumladan, asarda qoʻyilgan muammolar koʻlami janr xususiyatlarini belgilovchi unsur sifatida olinishi mumkin. Bu jihatdan roman dunyoyu davrni bilish maqsadiga qaratilgan boʻlsa, qissa markazida qahramon xarakteri, hikoyada esa konkret hayotiy voqea turadi. Koʻrinadiki, roman, qissa, hikoya janrlariga mansub asar qahramonlari asarda tutgan mavqei, ahamiyati, vazifasi jihatidan farqlanadi. Roman muallifi uchun qahramon – vosita, dunyoni anglash (bunisi maqsad) vositasi, qissanavis uchun qahramonning oʻzi maqsad (voqea-hodisalar vosita), hikoyanavis uchun voqeaning oʻzi maqsad boʻlib qoladi. E.ni janrlarga ajratishda hajm ham mezon boʻlolmaydi. Zero, ayrim hikoya yoki romanlar hajman qissalarga yaqin boʻlishi va aksincha holatlar kuzatilishi mumkin. Biroq odatan hikoya, qissa va romanlar hajmi sanoqdagi tartibga mos tarzda kattarib borishi ham inkor qilib boʻlmaydigan haqiqatdir. E. janrlari badiiy shakl xususiyatlari bilan ham farqlanadi. Mas., syujet nuqtai nazaridan olinsa, roman koʻp chiziqli murakkab syujetga egaligi, qissa syujeti, asosan, bosh qahramon tevaragida uyushishi, hikoya syujeti, odatda, bitta yoki bir-biriga uzviy bogʻliq bir necha voqea asosiga qurilishi kuzatiladi.

Hikoya, qissa va roman E.ning asosiy janrlari sanaladi. Shu bilan birga, epik turning asosiy boʻlmagan qator janrlari ham mavjud. Ularni hayotni badiiy qamrash koʻlami jihatidan quyidagi tartibda tasniflash mumkin: a) kichik epik shakllar: latifa, masal, hikoyat, rivoyat, ertak, afsona, badia, etyud, ocherk, esse; b) oʻrta epik shakllar: qissa (povest); v) xalq eposi, epik doston, roman, epopeya.

Mazkur tasnifga ayrim izohlarni kiritib oʻtish zarur. Mas., badia, etyud, ocherk kabilar sof badiiy proza namunasi boʻlmay, badiiy-publitsistik janrlardir. Hozirgi adabiyotda ommalashib borayotgan esse janri, birinchidan, badiiy-publitsistik xarakterga egaligi, ikkinchidan, hajm eʼtibori bilan turlicha koʻrinishlarga (kichik hikoya shaklidan to katta roman shakligacha) egaligi bilan xarakterlanadi. Mas., X.Davronning “Bibixonim qissasi yoxud tugamagan doston”, B.Ahmedovning “Mirzo Ulugʻbek” asarlari mohiyatan esse, biroq ular hajm eʼtibori bilan keskin farqlanadi. Yoki ayrim tadqiqotchilar masalni liro-epik janrga mansub hisoblab, bunda qissadan chiqarilgan hissani lirik ibtido sifatida qabul qiladilar. Holbuki, har qanday masalda voqea (juda qisqa boʻlsa ham) hikoya qilinishi eʼtiborga olinsa, uni epik asar sanash kerak. Aks holda, voqeaband sheʼrlarni ham, chiqarilayotgan xulosa ochiqroq ifodalangan epik asarlarni ham liro-epik turga mansub etishga toʻgʻri kelar edi. Shunga oʻxshash holat: “doston” janri lirikaga ham, E.ga ham taalluqli boʻla oladi, shu sabab “lirik doston”, “epik doston”, “liro-epik doston” singari janr atamalari qoʻllaniladi, bunda konkret dostonni u yoki bu turga mansub etish uchun undagi epik va lirik unsurlar salmogʻi asosga olinadi; 2) tor maʼnosida xalq ogʻzaki ijodidagi sheʼriy yoki nasriy yoʻlda yaratilgan voqeaband asar; xalq E.i, qahramonlik E.i terminlari bilan ham yuritiladi. Garchi qahramonlik E.i va xalq E.i terminlari sinonim sifatida ishlatilsa ham, nazarda tutilayotgan maʼnoga xalq E.i termini muvofiqroq. Chunki bu holda xalq E.i termini qahramonlik E.i, romanik E., tarixiy E., jangnoma va h. janr koʻrinishlarini ham qamrab oladi. Xalq E.i tarkibidagi mazkur janr koʻrinishlarining har biri oʻziga xos spetsifik belgilarga ega. Xalq E. uni yaratgan xalqning qahramonona oʻtmishi, yurt taqdiridagi muhim voqealar, qahramonlarning el-yurti uchun fidokorona kurashi haqida hikoya qiladi, xalq (madaniyati, maishiy turmushi, ijtimoiy-siyosiy hayoti, eʼtiqodi, urf-odatlari va h.) hayotining muayyan davrdagi yaxlit manzarasini tasvirlaydi. Xalq E.ining ildizlari juda qadim zamonlarga borib taqaladi: “Gilgamesh”, “Iliada” “Odisseya”, “Ramayana”, “Mahabxorat”, “Alpomish”, “Manas” singari E.larning yoshi mingyilliklar bilan oʻlchanadi. Sanalganlar kabi yirik hajmli asarlar bilan bir qatorda, xalq E.i nisbatan kichik hajmli shakllarda (tarixiy qoʻshiq, balladalar, bilina, doston) ham mavjud boʻlib, ular muayyan turkumga birlashadi va bu narsa epik koʻlamdorlikni taʼmin etadi. Mas., “Goʻroʻgʻli” turkum dostonlari, Ilya Muromets haqidagi bilinalar, Roland haqidagi qoʻshiqlar va h.

Эпос (юн. epos – ривоя, ҳикоя) – 1) бадиий адабиётнинг учта асосий туридан бири. Э.нинг специфик хусусияти – воқеабандлик, эпик асарда макон ва замонда кечувчи воқеа-ҳодисалар тасвирланади, сўз воситасида ўқувчи тасаввурида реаллик картиналарига монанд жонлана оладиган тўлақонли бадиий воқелик яратилади. Тасаввурда реалликдагига монанд, ўзининг ташқи шакли билан жонлангани учун ҳам Э.даги бадиий воқелик “пластик” тасвирланган деб айтилади. Э.да пластик элементлар билан бир қаторда, нопластик элементлар (муаллиф мушоҳадалари, фикрлари, тасвир предметига ҳиссий муносабати ва ш.к.) ҳам мавжуд бўлиб, бу элементлар муаллиф образини тасаввур қилишда муҳим аҳамият касб этади. Улар, пластик унсурлардан фарқли ўлароқ, асарни ўқиш давомида ўқувчи тасаввурида жонланмайди. Э.да объектив ва субъектив ибтидоларнинг уйғун бирикиши кузатилади: асардаги бадиий воқелик объектив ибтидони, асарнинг ҳар бир нуқтасига сингдириб юборилган муаллиф шахси субъектив ибтидони ташкил этади. Бадиий воқеликнинг “объектив ибтидо” дейилишида шартлилик бор, чунки у реалликдан олинган оддийгина нусха эмас, балки воқеликнинг ижодкор кўзи билан кўрилган, идеал асосида идрок этилган, баҳоланган ва ижодий қайта ишланган аксидир. Шундай экан, ҳатто “объектив тасвир” йўлидан борилиб, муаллиф имкон қадар ўзини четга олган асарларда ҳам муаллиф образи мавжуд бўлади. Демак, эпик асарларда бадиий воқелик билан бир қаторда, нопластик муаллиф образи ҳам ҳар вақт мавжуддир.

Э.да макон ва замонда кечувчи воқеалар ровий (муаллиф, ҳикоячи-персонаж) томонидан ҳикоя қилинади. Шунга кўра, Э.да ривоя анъанавий равишда етакчи ўринни эгаллайди, унинг воситасида асарга диалог ҳамда тафсилотлар (пейзаж, портрет, нарса-буюмлар ва ҳ.) олиб кирилади. Ривоя бу унсурларнинг барини яхлит бутунликка бирлаштиради. Э.нинг такомили жараёнида ривоя салмоғининг камайиб бориши кузатилади. Ривожланиш жараёнида Э.да диалог ҳамда тафсилотларнинг салмоғи ва аҳамияти ортиб боради. Бу бадиий адабиётнинг бошқа санъат турлари билан алоқаси, уларга хос усул ва воситаларни ўзига сингдириши натижаси сифатида тушунилиши мумкин. Мас., театрнинг ривожи натижасида инсон характерини яратишнинг драматургик усуллари ишлаб чиқилди, сайқалланди; ўқувчи омма драматургик усулда яратилган инсон характерини англашга, диалоглар воситасида яратилаётган бадиий воқеликнинг моҳиятини тушунишга тайёрланди, яъни бадиий дид ривожланди. Шу асосда Э.га драматик унсурлар кириб келди. Айни пайтда, Э.даги диалог драмадаги диалогдан ўзининг ҳаётийлиги, маъно кўламининг кенглиги билан ажралиб туради. Чунки Э.да диалог амалга ошаётган конкрет ҳаётий ситуация, унда қатнашаётган персонажларнинг руҳий ҳолати, характер хусусиятлари ҳақида кенгроқ тасаввур бериш имкониятлари мавжуд, персонаж диалогда айтаётган ҳар бир гап асар бутунлиги контекстида тушунилиши мумкин.

Э.да насрий (сочма) нутқ шакли етакчилик қилади. Шу билан бирга, шеърий йўлда ёзилган эпик асарлар ҳам анча кенг тарқалган. Мас., Б.Бойқобиловнинг “Кун ва тун” шеърий қиссаси, Ҳ.Шариповнинг “Бир савол”, Муҳаммад Алининг “Боқий дунё” шеърий романлари шеърий йўлда битилган эпик асарлардир. Демак, насрий йўлда ёзилганининг ўзи асарни Э.га мансуб этмайди, “насрий асар” ва “эпик асар” тушунчалари битта маънони англатмайди. Э.да “ўтмишда бўлиб ўтган” воқеалар қаламга олинади, зеро замонда кечиб бўлган воқеаларгина ҳикоя қилиниши мумкин. Ҳатто олис келажак қаламга олинган фантастик асарларда ҳам муаллиф бўлиб ўтган воқеаларни ҳикоя қилади, ўқувчи гўё бўлиб ўтган воқеалар билан танишади. Демак, эпик асарда ёзувчи билан у тасвирлаётган бадиий воқелик, ўқувчи билан у тасаввурида қайта тиклаётган бадиий воқелик орасида ҳамиша “мен – ўтмиш” тарзидаги вақт ҳисси мавжуддир. Агар драматик асарларда характерлараро конфликт, лирик асарларда ички конфликт (асардаги акси жиҳатидан) етакчилик қилса, Э.да конфликтнинг учала тури қоришиқ ҳолда намоён бўла олади.

Э.ни жанрларга ажратиш принциплари масаласида адабиётшуносликда турличалик мавжуд. Бунда бир қатор хусусиятларни эътиборга олиш зарур бўлади. Аввало, эпик асарлар ҳаётни бадиий қамров кўламига кўра фарқланишидан келиб чиқилади. Мас., эпик асар қаҳрамон ҳаётидан биргина эпизодни (ҳикоя), бутун бир этапни (қисса) ёхуд қаҳрамон ҳаётининг катта бир даврини (роман) қаламга олади. Шунга кўра, адабиётшуносликда катта, ўрта ва кичик эпик жанрлар ажратилади. Бироқ Э.га драманинг кириб келиши ва сюжет вақтининг қисқара бориши баробаридадада бу тамойилнинг ожизлиги аён бўлиб қолмоқда. Ҳозирги адабиётда қаҳрамон ҳаётининг катта бир даври эмас, атиги бир босқичи қаламга олинган романлар ҳам яратилмоқда (мас., “Кеча ва кундуз”, “Улуғбек хазинаси”). Табиийки, бундай ҳолатда эпик асарларни жанрларга ажратишда уларнинг бошқа жиҳатларига ҳам эътибор қаратиш зарур бўлади. Жумладан, асарда қўйилган муаммолар кўлами жанр хусусиятларини белгиловчи унсур сифатида олиниши мумкин. Бу жиҳатдан роман дунёю даврни билиш мақсадига қаратилган бўлса, қисса марказида қаҳрамон характери, ҳикояда эса конкрет ҳаётий воқеа туради. Кўринадики, роман, қисса, ҳикоя жанрларига мансуб асар қаҳрамонлари асарда тутган мавқеи, аҳамияти, вазифаси жиҳатидан фарқланади. Роман муаллифи учун қаҳрамон – восита, дунёни англаш (буниси мақсад) воситаси, қиссанавис учун қаҳрамоннинг ўзи мақсад (воқеа-ҳодисалар восита), ҳикоянавис учун воқеанинг ўзи мақсад бўлиб қолади. Э.ни жанрларга ажратишда ҳажм ҳам мезон бўлолмайди. Зеро, айрим ҳикоя ёки романлар ҳажман қиссаларга яқин бўлиши ва аксинча ҳолатлар кузатилиши мумкин. Бироқ одатан ҳикоя, қисса ва романлар ҳажми саноқдаги тартибга мос тарзда каттариб бориши ҳам инкор қилиб бўлмайдиган ҳақиқатдир. Э. жанрлари бадиий шакл хусусиятлари билан ҳам фарқланади. Мас., сюжет нуқтаи назаридан олинса, роман кўп чизиқли мураккаб сюжетга эгалиги, қисса сюжети, асосан, бош қаҳрамон теварагида уюшиши, ҳикоя сюжети, одатда, битта ёки бир-бирига узвий боғлиқ бир неча воқеа асосига қурилиши кузатилади.

Ҳикоя, қисса ва роман Э.нинг асосий жанрлари саналади. Шу билан бирга, эпик турнинг асосий бўлмаган қатор жанрлари ҳам мавжуд. Уларни ҳаётни бадиий қамраш кўлами жиҳатидан қуйидаги тартибда таснифлаш мумкин: а) кичик эпик шакллар: латифа, масал, ҳикоят, ривоят, эртак, афсона, бадиа, этюд, очерк, эссе; б) ўрта эпик шакллар: қисса (повесть); в) халқ эпоси, эпик достон, роман, эпопея.

Мазкур таснифга айрим изоҳларни киритиб ўтиш зарур. Мас., бадиа, этюд, очерк кабилар соф бадиий проза намунаси бўлмай, бадиий-публицистик жанрлардир. Ҳозирги адабиётда оммалашиб бораётган эссе жанри, биринчидан, бадиий-публицистик характерга эгалиги, иккинчидан, ҳажм эътибори билан турлича кўринишларга (кичик ҳикоя шаклидан то катта роман шаклигача) эгалиги билан характерланади. Мас., Х.Давроннинг “Бибихоним қиссаси ёхуд тугамаган достон”, Б.Аҳмедовнинг “Мирзо Улуғбек” асарлари моҳиятан эссе, бироқ улар ҳажм эътибори билан кескин фарқланади. Ёки айрим тадқиқотчилар масални лиро-эпик жанрга мансуб ҳисоблаб, бунда қиссадан чиқарилган ҳиссани лирик ибтидо сифатида қабул қиладилар. Ҳолбуки, ҳар қандай масалда воқеа (жуда қисқа бўлса ҳам) ҳикоя қилиниши эътиборга олинса, уни эпик асар санаш керак. Акс ҳолда, воқеабанд шеърларни ҳам, чиқарилаётган хулоса очиқроқ ифодаланган эпик асарларни ҳам лиро-эпик турга мансуб этишга тўғри келар эди. Шунга ўхшаш ҳолат: “достон” жанри лирикага ҳам, Э.га ҳам тааллуқли бўла олади, шу сабаб “лирик достон”, “эпик достон”, “лиро-эпик достон” сингари жанр атамалари қўлланилади, бунда конкрет достонни у ёки бу турга мансуб этиш учун ундаги эпик ва лирик унсурлар салмоғи асосга олинади; 2) тор маъносида халқ оғзаки ижодидаги шеърий ёки насрий йўлда яратилган воқеабанд асар; халқ Э.и, қаҳрамонлик Э.и терминлари билан ҳам юритилади. Гарчи қаҳрамонлик Э.и ва халқ Э.и терминлари синоним сифатида ишлатилса ҳам, назарда тутилаётган маънога халқ Э.и термини мувофиқроқ. Чунки бу ҳолда халқ Э.и термини қаҳрамонлик Э.и, романик Э., тарихий Э., жангнома ва ҳ. жанр кўринишларини ҳам қамраб олади. Халқ Э.и таркибидаги мазкур жанр кўринишларининг ҳар бири ўзига хос специфик белгиларга эга. Халқ Э. уни яратган халқнинг қаҳрамонона ўтмиши, юрт тақдиридаги муҳим воқеалар, қаҳрамонларнинг эл-юрти учун фидокорона кураши ҳақида ҳикоя қилади, халқ (маданияти, маиший турмуши, ижтимоий-сиёсий ҳаёти, эътиқоди, урф-одатлари ва ҳ.) ҳаётининг муайян даврдаги яхлит манзарасини тасвирлайди. Халқ Э.ининг илдизлари жуда қадим замонларга бориб тақалади: “Гильгамеш”, “Илиада” “Одиссея”, “Рамаяна”, “Маҳабхорат”, “Алпомиш”, “Манас” сингари Э.ларнинг ёши мингйилликлар билан ўлчанади. Саналганлар каби йирик ҳажмли асарлар билан бир қаторда, халқ Э.и нисбатан кичик ҳажмли шаклларда (тарихий қўшиқ, балладалар, билина, достон) ҳам мавжуд бўлиб, улар муайян туркумга бирлашади ва бу нарса эпик кўламдорликни таъмин этади. Мас., “Гўрўғли” туркум достонлари, Илья Муромец ҳақидаги билиналар, Роланд ҳақидаги қўшиқлар ва ҳ.