Erkin sheʼr

Erkin sheʼr (ruschadan kalka: “volnыy stix”) – rus sheʼriyatidagi sillabo-tonik sheʼr tizimi asosida paydo boʻlgan, misralaridagi stopalar soni bir xil boʻlmagan sheʼr shakli. E.sh.da barcha stopalar bir xil (yamb) boʻlgani holda, ularning misralardagi soni bir xil emas, yaʼni sheʼr boshidan oxiriga qadar bitta oʻlchovda yozilmagan, unda izometriya hodisasi kuzatilmaydi. Keyincha analogiya asosida misralardagi xorey yoki anapest stopalari (q. stopa) soni turlicha boʻlgan sheʼrlar ham E.sh. deb atalgan. Rus sheʼrshunosligida bir-biridan farqlanuvchi sheʼr shaklini bildiruvchi “volnыy stix” va “svobodnыy stix” birikmalaridagi “volnыy” va “svobodnыy” aniqlovchilari oʻzbek tiliga bir xil – “erkin” soʻzi bilan tarjima qilinishi sabablidir, manbalarda va amaliyotda E.sh. termini, koʻpincha, verlibr va sarbastga sinonim tarzida ishlatiladi. Biroq bu toʻgʻri emas (qiyoslang: verlibr, sarbast). Oʻzbek sheʼriyatida E.sh. barmoq asosida shakllangan boʻlib, XX asrning 20 – 30-yillaridan ommalashdi. E.sh.ga xos xususiyat shuki, unda misralardagi boʻgʻinlar soni, ularning oʻzaro qofiyalanishi qatʼiy tartibda emas, biroq sheʼr davomida oʻlchovda teng va oʻzaro qofiyadosh misralar erkin tarzda takrorlanadi. Xuddi shu jihati uni barmoqqa yaqinlashtiradi. Yaʼni rus sillabo-tonik sheʼriyati negizida paydo boʻlgan E.sh. (volnыy stix) oʻzida sillabo-tonik sheʼrga xos belgilar (stopalar)ni saqlab qolgani kabi, oʻzbek E.sh.i ham oʻzida barmoqqa xos ayrim xususiyatlarni saqlaydi. Mas.:

Alkogol

bizning qonlarga

va roʻzgʻorlarga,

din ahkomlari,

feodal arkonlari,

kapital qonunlari-la,

urf-odatlarga

uylanib,

ichkuyov,

yaʼni yov

boʻlib

kirmishdir.

Alkogol –

bizlar qul,

ruhan tushkun,

uzvan tutqun,

rizqimiz jigarxun,

hayot xumori – bang

boʻlganda,

nozli bir buzuq,

sozli bir satang,

injiq bir kelin

singari,

oʻz hukmin oʻtkazib,

maishat – chimildiqqa

kirmishdir.

3+5

5

5

7

3+5

5+3

3

3+2

3

3

4

4

4

6

6

3

5

5

5+3

6

7

3a

a

b

b

b

b

b

b

v

v

v

g

g

g

d

d

ye

ye

j

z

z

z

z

i

i

y Gʻ.Gʻulomning “Alkolgol” sheʼridan olingan bu parchada 3, 4, 5 va 6 boʻgʻinli turoqlar qatʼiy emas, erkin tarzda takrorlanadi, shunday erkinlik misralarning qofiyalanishida ham kuzatiladi.

Эркин шеър (русчадан калька: “вольный стих”) – рус шеъриятидаги силлабо-тоник шеър тизими асосида пайдо бўлган, мисраларидаги стопалар сони бир хил бўлмаган шеър шакли. Э.ш.да барча стопалар бир хил (ямб) бўлгани ҳолда, уларнинг мисралардаги сони бир хил эмас, яъни шеър бошидан охирига қадар битта ўлчовда ёзилмаган, унда изометрия ҳодисаси кузатилмайди. Кейинча аналогия асосида мисралардаги хорей ёки анапест стопалари (қ. стопа) сони турлича бўлган шеърлар ҳам Э.ш. деб аталган. Рус шеършунослигида бир-биридан фарқланувчи шеър шаклини билдирувчи “вольный стих” ва “свободный стих” бирикмаларидаги “вольный” ва “свободный” аниқловчилари ўзбек тилига бир хил – “эркин” сўзи билан таржима қилиниши сабаблидир, манбаларда ва амалиётда Э.ш. термини, кўпинча, верлибр ва сарбастга синоним тарзида ишлатилади. Бироқ бу тўғри эмас (қиёсланг: верлибр, сарбаст). Ўзбек шеъриятида Э.ш. бармоқ асосида шаклланган бўлиб, ХХ асрнинг 20 – 30-йилларидан оммалашди. Э.ш.га хос хусусият шуки, унда мисралардаги бўғинлар сони, уларнинг ўзаро қофияланиши қатъий тартибда эмас, бироқ шеър давомида ўлчовда тенг ва ўзаро қофиядош мисралар эркин тарзда такрорланади. Худди шу жиҳати уни бармоққа яқинлаштиради. Яъни рус силлабо-тоник шеърияти негизида пайдо бўлган Э.ш. (вольный стих) ўзида силлабо-тоник шеърга хос белгилар (стопалар)ни сақлаб қолгани каби, ўзбек Э.ш.и ҳам ўзида бармоққа хос айрим хусусиятларни сақлайди. Мас.:

Алкоголь

бизнинг қонларга

ва рўзғорларга,

дин аҳкомлари,

феодал арконлари,

капитал қонунлари-ла,

урф-одатларга

уйланиб,

ичкуёв,

яъни ёв

бўлиб

кирмишдир.

Алкоголь –

бизлар қул,

руҳан тушкун,

узван тутқун,

ризқимиз жигархун,

ҳаёт хумори – банг

бўлганда,

нозли бир бузуқ,

созли бир сатанг,

инжиқ бир келин

сингари,

ўз ҳукмин ўтказиб,

маишат – чимилдиққа

кирмишдир.

3+5

5

5

7

3+5

5+3

3

3+2

3

3

4

4

4

6

6

3

5

5

5+3

6

7

3а

а

б

б

б

б

б

б

в

в

в

г

г

г

д

д

е

е

ж

з

з

з

з

и

и

й Ғ.Ғуломнинг “Алколголь” шеъридан олинган бу парчада 3, 4, 5 ва 6 бўғинли туроқлар қатъий эмас, эркин тарзда такрорланади, шундай эркинлик мисраларнинг қофияланишида ҳам кузатилади.