Ertak

Ertak – xalq ogʻzaki ijodidagi epik janr, choʻpchak. E. barcha xalqlar ogʻzaki ijodida qadimdan shakllangan va faol janrlardan sanaladi. E.lar, asosan, nasrda yaratilib, syujeti asosida sehrli-fantastik, sarguzasht yoki maishiy xarakterdagi voqealar yotadi, voqealar bayoni va talqinda ijodiy fantaziya, toʻqima salmoqli oʻrin tutadi. Shuning uchun ham ertakchilar tomonidan hikoya qilingan E. tinglovchilar tomonidan, avvalo, ertak deb, ijodiy fantaziya mahsuli deb qabul qilinadi. Biroq bu E.lar voqelik bilan aloqasini tamomila uzgan degani emas, E.larda (ayniqsa, maishiy E.larda) reallik bilan aloqa yaqqol koʻzga tashlanadi. Qadimiyligi tufayli E.larda ajdodlarimizga xos mifologik tafakkur elementlari, totemizm, animizm qoldiqlari saqlanib qolgan. Mazkur hol sehrli E.lar bilan hayvonlar haqidagi E.larda koʻproq seziladiki, bu ularning nisbatan qadimiyroq ekanligining dalolatidir. Kishilik jamiyati tarqqiyoti barobaridadada E.lar ham sifat jihatidan oʻzgarib boradi: hayotiy tajriba va kuzatishlarga asoslangan maishiy mavzudagi E.lar kengroq oʻrin egallay boshlaydi, sehr-jodudan deyarli forigʻ sarguzasht-avantyur syujetli E.lar yaratiladi, hayvonlar haqidagi E.larning totemistik va animistik mazmun yoʻnalishi majoziylik bilan almashadi va h. Xullas, E. janri taraqqiyotida hayotga yaqinlashib borish tendensiyasi kuzatiladi: ularda ijtimoiy hayotning turli qirralari, murakkab ijtimoiy munosabatlar, ota-bobolarning ijtimoiy ideallari aks etadi. Faol va keng ommalashgan janr sifatida E.lar kishilik jamiyatida ulkan tarbiyaviy missiyani oʻtagani shubhasizdir. Koʻplab ijodkorlar (mas., A.Pushkin, H.Olimjon) dillarida soʻz sanʼatiga mehr bolalikda eshitgan E.lar tufayli tugʻilganini eʼtirof etadilarki, yozma adabiyotda janrga xos unsurlardan keng foydalanilishi, adabiy E.ning turli koʻrinishlari mavjudligi shundan. H.Andersen, Sh.Perro, aka-uka Grimmlar, A.Pushkin kabi yozuvchilar yaratgan adabiy E.lar jahon miqyosida shuhrat topgan. Oʻzbek adabiyotida Gʻ.Gʻulom, H.Olimjon, A.Muxtorlar ijodida adabiy E.ning yaxshi namunalari bor.

Эртак – халқ оғзаки ижодидаги эпик жанр, чўпчак. Э. барча халқлар оғзаки ижодида қадимдан шаклланган ва фаол жанрлардан саналади. Э.лар, асосан, насрда яратилиб, сюжети асосида сеҳрли-фантастик, саргузашт ёки маиший характердаги воқеалар ётади, воқеалар баёни ва талқинда ижодий фантазия, тўқима салмоқли ўрин тутади. Шунинг учун ҳам эртакчилар томонидан ҳикоя қилинган Э. тингловчилар томонидан, аввало, эртак деб, ижодий фантазия маҳсули деб қабул қилинади. Бироқ бу Э.лар воқелик билан алоқасини тамомила узган дегани эмас, Э.ларда (айниқса, маиший Э.ларда) реаллик билан алоқа яққол кўзга ташланади. Қадимийлиги туфайли Э.ларда аждодларимизга хос мифологик тафаккур элементлари, тотемизм, анимизм қолдиқлари сақланиб қолган. Мазкур ҳол сеҳрли Э.лар билан ҳайвонлар ҳақидаги Э.ларда кўпроқ сезиладики, бу уларнинг нисбатан қадимийроқ эканлигининг далолатидир. Кишилик жамияти тарққиёти баробаридадада Э.лар ҳам сифат жиҳатидан ўзгариб боради: ҳаётий тажриба ва кузатишларга асосланган маиший мавзудаги Э.лар кенгроқ ўрин эгаллай бошлайди, сеҳр-жодудан деярли фориғ саргузашт-авантюр сюжетли Э.лар яратилади, ҳайвонлар ҳақидаги Э.ларнинг тотемистик ва анимистик мазмун йўналиши мажозийлик билан алмашади ва ҳ. Хуллас, Э. жанри тараққиётида ҳаётга яқинлашиб бориш тенденцияси кузатилади: уларда ижтимоий ҳаётнинг турли қирралари, мураккаб ижтимоий муносабатлар, ота-боболарнинг ижтимоий идеаллари акс этади. Фаол ва кенг оммалашган жанр сифатида Э.лар кишилик жамиятида улкан тарбиявий миссияни ўтагани шубҳасиздир. Кўплаб ижодкорлар (мас., А.Пушкин, Ҳ.Олимжон) дилларида сўз санъатига меҳр болаликда эшитган Э.лар туфайли туғилганини эътироф этадиларки, ёзма адабиётда жанрга хос унсурлардан кенг фойдаланилиши, адабий Э.нинг турли кўринишлари мавжудлиги шундан. Ҳ.Андерсен, Ш.Перро, ака-ука Гриммлар, А.Пушкин каби ёзувчилар яратган адабий Э.лар жаҳон миқёсида шуҳрат топган. Ўзбек адабиётида Ғ.Ғулом, Ҳ.Олимжон, А.Мухторлар ижодида адабий Э.нинг яхши намуналари бор.