Esse

Esse (fr. essai – tajriba, sinab koʻrish) – muallifning u yoki bu masala (muayyan voqea-hodisa, hayotiy holat va sh.k.) boʻyicha shaxsiy mulohazalari bayon qilinuvchi nasriy asar; adabiy janr. E.ning kompozitsion qurilishiga ham, tematik tomoniga ham cheklovlar qoʻyilgan emas, u muallifga oʻz fikr-mulohazalari, kechinmalarini tom maʼnoda erkin ifodalash imkonini beradi. Tematik jihatdan tarixiy, biografik, adabiy-tanqidiy, ilmiy-ommabop va sh.k. koʻrinishlarga ega boʻlgan E.ga xos yana bir xususiyat shuki, u qoʻyilgan masalaning tugal yechimini taqdim etish daʼvosini qilmaydi, masala muallif hayotiy tajribasidan kelib chiqqan holda, uning ongiyu qalbidan oʻtkazib yoritiladi. Shu bois E. markazida muallif shaxsi turadi, bayon koʻzga yaqqol tashlanuvchi subyektiv boʻyoqdorlikka ega boʻladi. Mutaxassislar E.ning mustaqil adabiy janr sifatida shakllanishi XVI asrga toʻgʻri keladi deb hisoblaydilar va buni fransuz adibi M.Monten (1533 – 1592) faoliyati bilan, janrning nomini esa uning 1580 yilda chop etilgan “Essays” (Tajribalar) asari bilan bogʻlaydilar. Ayni chogʻda, E.ga xos elementlar bunga qadar ham boʻlgani, jumladan, ularni antik davr adibi Lukian nutqlarida kuzatish mumkinligini taʼkidlaydilar. E.ga xos xususiyatlar Sharq adabiyotida, xususan, oʻzbek adabiyotida ham qadimdan mavjud (mas., Navoiy. “Mahbub ul-qulub”). Shuni ham qayd etish joizki, E. tabiatiga xos erkinlik uning rivojiga nafaqat professonal yozuvchilar, balki boshqa soha kishilari (olimlar, faylasuflar va b.)ning ham sezilarli hissa qoʻshishiga imkon berdi. E.ga xos xususiyatlar soʻnggi davr adabiyotidagi boshqa janrlar strukturasiga ham sezilarli taʼsir etdi, ayrim yoʻnalishlarning esa (mas., postmodernizm) ustuvor belgilaridan biriga aylandi. Hozirgi oʻzbek adabiyotida Sh.Xolmirzayev, O.Muxtor, X.Davron, X.Sultonov kabi ijodkorlar, shuningdek, M.Qoʻshjonov, O.Sharafiddinov, U.Normatov, N.Karimov kabi adabiyotshunoslarning E. janridagi asarlari kitobxonlar orasida mashhur.

Эссе (фр. essai – тажриба, синаб кўриш) – муаллифнинг у ёки бу масала (муайян воқеа-ҳодиса, ҳаётий ҳолат ва ш.к.) бўйича шахсий мулоҳазалари баён қилинувчи насрий асар; адабий жанр. Э.нинг композицион қурилишига ҳам, тематик томонига ҳам чекловлар қўйилган эмас, у муаллифга ўз фикр-мулоҳазалари, кечинмаларини том маънода эркин ифодалаш имконини беради. Тематик жиҳатдан тарихий, биографик, адабий-танқидий, илмий-оммабоп ва ш.к. кўринишларга эга бўлган Э.га хос яна бир хусусият шуки, у қўйилган масаланинг тугал ечимини тақдим этиш даъвосини қилмайди, масала муаллиф ҳаётий тажрибасидан келиб чиққан ҳолда, унинг онгию қалбидан ўтказиб ёритилади. Шу боис Э. марказида муаллиф шахси туради, баён кўзга яққол ташланувчи субъектив бўёқдорликка эга бўлади. Мутахассислар Э.нинг мустақил адабий жанр сифатида шаклланиши ХVI асрга тўғри келади деб ҳисоблайдилар ва буни француз адиби М.Монтень (1533 – 1592) фаолияти билан, жанрнинг номини эса унинг 1580 йилда чоп этилган “Essays” (Тажрибалар) асари билан боғлайдилар. Айни чоғда, Э.га хос элементлар бунга қадар ҳам бўлгани, жумладан, уларни антик давр адиби Лукиан нутқларида кузатиш мумкинлигини таъкидлайдилар. Э.га хос хусусиятлар Шарқ адабиётида, хусусан, ўзбек адабиётида ҳам қадимдан мавжуд (мас., Навоий. “Маҳбуб ул-қулуб”). Шуни ҳам қайд этиш жоизки, Э. табиатига хос эркинлик унинг ривожига нафақат профессонал ёзувчилар, балки бошқа соҳа кишилари (олимлар, файласуфлар ва б.)нинг ҳам сезиларли ҳисса қўшишига имкон берди. Э.га хос хусусиятлар сўнгги давр адабиётидаги бошқа жанрлар структурасига ҳам сезиларли таъсир этди, айрим йўналишларнинг эса (мас., постмодернизм) устувор белгиларидан бирига айланди. Ҳозирги ўзбек адабиётида Ш.Холмирзаев, О.Мухтор, Х.Даврон, Х.Султонов каби ижодкорлар, шунингдек, М.Қўшжонов, О.Шарафиддинов, У.Норматов, Н.Каримов каби адабиётшуносларнинг Э. жанридаги асарлари китобхонлар орасида машҳур.