Evfoniya

Evfoniya (yun. euphonia – xushohanglik) – badiiy nutqning xushohangligi, ohangdorlik. Nutqda E., asosan, fonetik vositalar yordamida yuzaga keladi, nutqning xushohangligi koʻp jihatdan uning fonetik tashkillanishiga bogʻliqdir. E. sheʼriy nutqda, ayniqsa, katta ahamiyat kasb etadiki, shuning uchun sheʼrning fonetik tashkillanishiga alohida eʼtibor beriladi. Sheʼriy nutqning ritmikligi, unda turli sathdagi takrorlarning (q.) qoʻllanishi E.ga asos boʻladi. Mas., E.Shukurning:

Men seni boladay suysam, netayin,

Koʻyingda bevaday kuysam, netayin.

Suygunchigim mening, suygunchigim-ay... –

misralarida “uy” tovush birikmasi bilan “ay” tovush birikmasi besh martadan, “yen” tovush birikmasi “ne” tarzida teskari tartibda ikki martadan takrorlanadi; birinchi misradagi “boladay suysam” birikmasi bilan ikkinchi misradagi “bevaday kuysam” birikmasi vazndosh va ohangdosh; “netayin” va “suygunchigim” soʻzlari aynan takrorlanadi. Bularning bari birlikda sheʼrning xushohang boʻlishini taʼminlaydi. Yoki shu shoirning toʻrtta uch misralik banddan iborat sheʼrining grafik shakli oʻzgartirib koʻrilsa, E.ning yuzaga kelishi haqida yetarli tasavvur hosil boʻladi:

Allasin yulduz aytsin, Tun aytsin, kunduz aytsin, Ena qiz uxlasin, ena qiz...

Kemaday chayqalar belanchak, Shamollar soladi xalinchak, Ena qiz uxlasin, ena qiz...

Ochilib-sochilar kechalar, Erkalar nordon yeb chechalar, Ena qiz uxlasin, ena qiz...

Qadamlarga kulsin eshiklar, Goʻdaklarga toʻlsin beshiklar, Ena qiz uxlasin, ena qiz...

Эвфония (юн. euphonia – хушоҳанглик) – бадиий нутқнинг хушоҳанглиги, оҳангдорлик. Нутқда Э., асосан, фонетик воситалар ёрдамида юзага келади, нутқнинг хушоҳанглиги кўп жиҳатдан унинг фонетик ташкилланишига боғлиқдир. Э. шеърий нутқда, айниқса, катта аҳамият касб этадики, шунинг учун шеърнинг фонетик ташкилланишига алоҳида эътибор берилади. Шеърий нутқнинг ритмиклиги, унда турли сатҳдаги такрорларнинг (қ.) қўлланиши Э.га асос бўлади. Мас., Э.Шукурнинг:

Мен сени боладай суйсам, нетайин,

Кўйингда бевадай куйсам, нетайин.

Суйгунчигим менинг, суйгунчигим-ай... –

мисраларида “уй” товуш бирикмаси билан “ай” товуш бирикмаси беш мартадан, “ен” товуш бирикмаси “не” тарзида тескари тартибда икки мартадан такрорланади; биринчи мисрадаги “боладай суйсам” бирикмаси билан иккинчи мисрадаги “бевадай куйсам” бирикмаси вазндош ва оҳангдош; “нетайин” ва “суйгунчигим” сўзлари айнан такрорланади. Буларнинг бари бирликда шеърнинг хушоҳанг бўлишини таъминлайди. Ёки шу шоирнинг тўртта уч мисралик банддан иборат шеърининг график шакли ўзгартириб кўрилса, Э.нинг юзага келиши ҳақида етарли тасаввур ҳосил бўлади:

Алласин юлдуз айтсин, Тун айтсин, кундуз айтсин, Эна қиз ухласин, эна қиз...

Кемадай чайқалар беланчак, Шамоллар солади халинчак, Эна қиз ухласин, эна қиз...

Очилиб-сочилар кечалар, Эркалар нордон еб чечалар, Эна қиз ухласин, эна қиз...

Қадамларга кулсин эшиклар, Гўдакларга тўлсин бешиклар, Эна қиз ухласин, эна қиз...