Fabula

Fabula (lot. fabula – hikoya, masal) – syujetshunoslik kategoriyasi. Adabiyotshunoslikda F. terminini qoʻllashda turlichaliklar mavjud: u syujet terminiga sinonim sifatida ham, undan farqlab ham ishlatiladi. Gap shundaki, asarda hikoya qilinayotgan voqealarni Arastu “mif” yoki “tarix”, antik rimliklar esa “fabula” deb yuritgan boʻlsalar, XVII asrga kelib fransuz klassitsizmi nazariyotchilari xuddi shu narsani fransuzcha “syujet” termini bilan atashgan. Shunga koʻra, F. va syujet terminlarini sinonim sifatida qoʻllashga ham asos bor. Shu bilan birga, bu ikki termin bilan boshqa-boshqa tushunchalarni atashga intilish ham bor. Jumladan, oʻtgan asrning 20-yillarida rus formal maktabi vakillari boshlab bergan anʼanaga muvofiq, F. deganda, asarda tasvirlangan voqealarning hayotda yuz berish tartibini, syujet deganda esa ularning asarda hikoya qilinish (joylashtirilish) tartibini tushunish hozirda kengroq ommalashgan. Xuddi shuni teskari tartibda, yaʼni voqealarning haqiqatda yuz berish tartibini syujet, ular haqida hikoya qilish tartibini F. deb atash esa ilgariroq, XIX asr oʻrtalaridan A.N.Veselovskiy va uning izdoshlari ishlarida kuzatiladi. Shuningdek, adabiyotshunoslikda F. termini ortiqcha, u berishi mumkin boʻlgan maʼnoni syujet, syujet sxemasi, syujet kompozitsiyasi terminlari toʻla ifodalaydi, degan qarash ham mavjud.

Фабула (лот. fabula – ҳикоя, масал) – сюжетшунослик категорияси. Адабиётшуносликда Ф. терминини қўллашда турличаликлар мавжуд: у сюжет терминига синоним сифатида ҳам, ундан фарқлаб ҳам ишлатилади. Гап шундаки, асарда ҳикоя қилинаётган воқеаларни Арасту “миф” ёки “тарих”, антик римликлар эса “фабула” деб юритган бўлсалар, XVII асрга келиб француз классицизми назариётчилари худди шу нарсани французча “сюжет” термини билан аташган. Шунга кўра, Ф. ва сюжет терминларини синоним сифатида қўллашга ҳам асос бор. Шу билан бирга, бу икки термин билан бошқа-бошқа тушунчаларни аташга интилиш ҳам бор. Жумладан, ўтган асрнинг 20-йилларида рус формал мактаби вакиллари бошлаб берган анъанага мувофиқ, Ф. деганда, асарда тасвирланган воқеаларнинг ҳаётда юз бериш тартибини, сюжет деганда эса уларнинг асарда ҳикоя қилиниш (жойлаштирилиш) тартибини тушуниш ҳозирда кенгроқ оммалашган. Худди шуни тескари тартибда, яъни воқеаларнинг ҳақиқатда юз бериш тартибини сюжет, улар ҳақида ҳикоя қилиш тартибини Ф. деб аташ эса илгарироқ, XIX аср ўрталаридан А.Н.Веселовский ва унинг издошлари ишларида кузатилади. Шунингдек, адабиётшуносликда Ф. термини ортиқча, у бериши мумкин бўлган маънони сюжет, сюжет схемаси, сюжет композицияси терминлари тўла ифодалайди, деган қараш ҳам мавжуд.