Fantastika

Fantastika (yun. phantastike – taxayyul sanʼati) – haqiqatda mavjud boʻlmagan, taxayyul kuchi bilan tasavvurdagina yaratilgan narsa-hodisalar tasviri, shunga asoslanuvchi adabiy asarlar jami. Fantastik asar yuqori darajadagi shartlilik kasb etuvchi fantastik obrazlilikka tayanadi, u muallifdan ham, oʻquvchidan ham ijodiy fantaziyani toʻla quvvat bilan ishlatishni talab etadi. Ayni chogʻda, F. faqat xayolot mahsuli emas, uning zamirida mavjud voqelikning izlari sezilib turadi, zero, xayol shu mavjudlikdan kuch olgan holda parvoz qiladi. Badiiy tafakkur rivoji davomida F.ning oʻrni va ahamiyati, funksiyalari oʻzgarib boradi. Qadim ajdodlarimiz xayolotining mahsuli boʻlgan fantastik obrazlar ularning oʻzlari tomonidan shartli obraz emas, balki ayni haqiqat deb tushunilgan. Bu xil tushunish ajdodlar ongida uzoq vaqtlar saqlangan boʻlsa-da, uning muttasil susayib borgani kuzatiladi. Xalq ogʻzaki ijodidayoq, mas., qahramonlik eposida F. endi yordamchi unsur sifatida namoyon boʻladi: mohiyatan real sharoitda harakatlanayotgan qahramon maqsadga, asosan, oʻz kuchi, aql-zakovati bilan erishadi, gʻayrioddiy kuchlarning aralashuvi esa yordamchilik maqomida qola boshlaydi (mas., “Alpomish”). Albatta, bunda ham hali gʻayritabiiy, ilohiy kuchlarga, ularning hayotda yuz beruvchi voqealarga bevosita aralashishiga ishonch saqlanib qolgan, lekin F. elementlari maʼlum darajada shartlilik kasb etgani ham seziladi. Inson tabiat sir-sinoatlarini chuqur anglab borishi barobaridadada F.ni shartli obrazlilik, badiiy vosita sifatida tushunish barqarorlashib boradi. Endi unga, koʻproq, muallif badiiy niyatini amalga oshirish, muayyan badiiy-estetik maqsadga erishish vositasi sifatida qarala boshlaydi. Jumladan, jahon adabiyotining “Gulliverning sayohatlari” (J.Svift), “Dorian Grey portreti”(O.Uayld), “Sagʻri teri tilsimi” (Balzak), “Portret” (N.Gogol) kabi nodir namunalarida F. asarning kompozitsion qurilishini belgilagan, badiiy konsepsiyani shakllantirish va ifodalashda yetakchi ahamiyatga ega boʻlgan unsurga aylanadi. Ilm-fan taraqqiyoti F.ning alohida bir koʻrinishi – ilmiy F.ni yuzaga keltirdi. Jahon adabiyotida ilmiy F.ning asochilari sifatida J.Vern, G.Uellslar eʼtirof etiladi. Anʼanaviy F.dan farqli oʻlaroq, ilmiy F. real voqelikni tasvirlaydi, faqat bu voqelik ilm-fan va texnika taraqqiyoti natijasi oʻlaroq, muayyan darajada oʻzgargan; undagi F. gʻayritabiiy yo ilohiy kuchlar emas, balki inson tafakkur kuchi tufayli voqe boʻladi. Mas., turli xalqlar ogʻzaki ijodida “koʻrinmas odam” motivi mavjud boʻlib, koʻrinmaslikka turli sehrli buyumlar (tayoqcha, uzuk, qalpoq va b.) yordamida erishiladi. G.Uellsning “Koʻrinmas odam” asarida esa “koʻrinmaslik” qahramon oʻz qoʻli bilan sintez qilib olgan modda vositasida amalga oshadi.

Yangi oʻzbek adabiyotida F. unsurlaridan samarali foydalanish Fitrat (“Qiyomat”, “Abulfayzxon”), A.Qahhor (“Qabrdan tovush” hikoyasi), O.Muxtor (“Toʻrt tomon qibla”), X.Doʻstmuhammad (“Jajman”) kabi adiblar ijodida kuzatiladi. Shuningdek, XX asrda oʻzbek sarguzasht-fantastik adabiyoti (X.Toʻxtaboyev, T.Malik va b.) va ilmiy-fantastik adabiyoti (X.Shayxov) ham shakllandi va muayyan yutuqlarga erishdi.

Фантастика (юн. phantastike – тахайюл санъати) – ҳақиқатда мавжуд бўлмаган, тахайюл кучи билан тасаввурдагина яратилган нарса-ҳодисалар тасвири, шунга асосланувчи адабий асарлар жами. Фантастик асар юқори даражадаги шартлилик касб этувчи фантастик образлиликка таянади, у муаллифдан ҳам, ўқувчидан ҳам ижодий фантазияни тўла қувват билан ишлатишни талаб этади. Айни чоғда, Ф. фақат хаёлот маҳсули эмас, унинг замирида мавжуд воқеликнинг излари сезилиб туради, зеро, хаёл шу мавжудликдан куч олган ҳолда парвоз қилади. Бадиий тафаккур ривожи давомида Ф.нинг ўрни ва аҳамияти, функциялари ўзгариб боради. Қадим аждодларимиз хаёлотининг маҳсули бўлган фантастик образлар уларнинг ўзлари томонидан шартли образ эмас, балки айни ҳақиқат деб тушунилган. Бу хил тушуниш аждодлар онгида узоқ вақтлар сақланган бўлса-да, унинг муттасил сусайиб боргани кузатилади. Халқ оғзаки ижодидаёқ, мас., қаҳрамонлик эпосида Ф. энди ёрдамчи унсур сифатида намоён бўлади: моҳиятан реал шароитда ҳаракатланаётган қаҳрамон мақсадга, асосан, ўз кучи, ақл-заковати билан эришади, ғайриоддий кучларнинг аралашуви эса ёрдамчилик мақомида қола бошлайди (мас., “Алпомиш”). Албатта, бунда ҳам ҳали ғайритабиий, илоҳий кучларга, уларнинг ҳаётда юз берувчи воқеаларга бевосита аралашишига ишонч сақланиб қолган, лекин Ф. элементлари маълум даражада шартлилик касб этгани ҳам сезилади. Инсон табиат сир-синоатларини чуқур англаб бориши баробаридадада Ф.ни шартли образлилик, бадиий восита сифатида тушуниш барқарорлашиб боради. Энди унга, кўпроқ, муаллиф бадиий ниятини амалга ошириш, муайян бадиий-эстетик мақсадга эришиш воситаси сифатида қарала бошлайди. Жумладан, жаҳон адабиётининг “Гулливернинг саёҳатлари” (Ж.Свифт), “Дориан Грей портрети”(О.Уайлд), “Сағри тери тилсими” (Бальзак), “Портрет” (Н.Гоголь) каби нодир намуналарида Ф. асарнинг композицион қурилишини белгилаган, бадиий концепцияни шакллантириш ва ифодалашда етакчи аҳамиятга эга бўлган унсурга айланади. Илм-фан тараққиёти Ф.нинг алоҳида бир кўриниши – илмий Ф.ни юзага келтирди. Жаҳон адабиётида илмий Ф.нинг асочилари сифатида Ж.Верн, Г.Уэллслар эътироф этилади. Анъанавий Ф.дан фарқли ўлароқ, илмий Ф. реал воқеликни тасвирлайди, фақат бу воқелик илм-фан ва техника тараққиёти натижаси ўлароқ, муайян даражада ўзгарган; ундаги Ф. ғайритабиий ё илоҳий кучлар эмас, балки инсон тафаккур кучи туфайли воқе бўлади. Мас., турли халқлар оғзаки ижодида “кўринмас одам” мотиви мавжуд бўлиб, кўринмасликка турли сеҳрли буюмлар (таёқча, узук, қалпоқ ва б.) ёрдамида эришилади. Г.Уэллснинг “Кўринмас одам” асарида эса “кўринмаслик” қаҳрамон ўз қўли билан синтез қилиб олган модда воситасида амалга ошади.

Янги ўзбек адабиётида Ф. унсурларидан самарали фойдаланиш Фитрат (“Қиёмат”, “Абулфайзхон”), А.Қаҳҳор (“Қабрдан товуш” ҳикояси), О.Мухтор (“Тўрт томон қибла”), Х.Дўстмуҳаммад (“Жажман”) каби адиблар ижодида кузатилади. Шунингдек, ХХ асрда ўзбек саргузашт-фантастик адабиёти (Х.Тўхтабоев, Т.Малик ва б.) ва илмий-фантастик адабиёти (Х.Шайхов) ҳам шаклланди ва муайян ютуқларга эришди.