Fard

Fard (ar. فرد – yakka, yolgʻiz) – oʻzaro qofiyalangan ikki misra – yolgʻiz baytdan iborat, tugal mazmunga ega sheʼr, mumtoz adabiyotdagi eng kichik mustaqil lirik janr. F. bir baytdangina iborat boʻlsa ham, unda muhim falsafiy-axloqiy masala qalamga olinib, ixcham poetik xulosa ifodalanadi. Shu bois F.lar aksar aforistik xarakterda boʻlib, ularning koʻplari hikmatlar, xalq maqollari darajasiga koʻtarilgan. Mas.:

Ablah ani bilki, olamdan baqo qilgʻay tamaʼ,

Ahmoq ulkim, olam ahlidin vafo qilgʻay tamaʼ (Navoiy).

Biroq bu F.ga mazmun jihatidan qoʻyiluvchi qatʼiy talab emas, F.lar mazmuniga koʻra turlicha (lirik qahramon holati, oniy kechinma, yor vasfi va b.) boʻlishi mumkin. Mas.:

Istaram – shoʻxe chiqib, jonimni bedod aylagay,

Sabru xushu aqlu imonimni barbod aylagay (Navoiy).

Belu ogʻzidan, dedilarkim, degil afsonaye,

Boshladim filholkim, “bir bor edi, bir yoʻq edi” (Navoiy).

Oʻzbek sheʼriyatida Navoiyga qadar misralari qofiyalanmagan F.lar ham koʻp uchraydi. Navoiy esa misralari qofiyalangan F.ni maʼqul koʻrgan: uning turkiyda yozilgan 86 ta F.idan 82 tasida misralar oʻzaro qofiyalangan. Navoiydan keyingi sheʼriyatimizda F.ning shu koʻrinishi kengroq ommalashgan. Misolga olingan F.larning dastlabki ikkitasida misralar oʻzaro qofiyalangan boʻlsa, uchinchisi qofiyalanmagan misralardan tarkib topgan.

Фард (ар. فرد – якка, ёлғиз) – ўзаро қофияланган икки мисра – ёлғиз байтдан иборат, тугал мазмунга эга шеър, мумтоз адабиётдаги энг кичик мустақил лирик жанр. Ф. бир байтдангина иборат бўлса ҳам, унда муҳим фалсафий-ахлоқий масала қаламга олиниб, ихчам поэтик хулоса ифодаланади. Шу боис Ф.лар аксар афористик характерда бўлиб, уларнинг кўплари ҳикматлар, халқ мақоллари даражасига кўтарилган. Мас.:

Аблаҳ ани билки, оламдан бақо қилғай тамаъ,

Аҳмоқ улким, олам аҳлидин вафо қилғай тамаъ (Навоий).

Бироқ бу Ф.га мазмун жиҳатидан қўйилувчи қатъий талаб эмас, Ф.лар мазмунига кўра турлича (лирик қаҳрамон ҳолати, оний кечинма, ёр васфи ва б.) бўлиши мумкин. Мас.:

Истарам – шўхе чиқиб, жонимни бедод айлагай,

Сабру хушу ақлу имонимни барбод айлагай (Навоий).

Белу оғзидан, дедиларким, дегил афсонае,

Бошладим филҳолким, “бир бор эди, бир йўқ эди” (Навоий).

Ўзбек шеъриятида Навоийга қадар мисралари қофияланмаган Ф.лар ҳам кўп учрайди. Навоий эса мисралари қофияланган Ф.ни маъқул кўрган: унинг туркийда ёзилган 86 та Ф.идан 82 тасида мисралар ўзаро қофияланган. Навоийдан кейинги шеъриятимизда Ф.нинг шу кўриниши кенгроқ оммалашган. Мисолга олинган Ф.ларнинг дастлабки иккитасида мисралар ўзаро қофияланган бўлса, учинчиси қофияланмаган мисралардан таркиб топган.