Faxriya

Faxriya (ar. فخريه – maqtanish) – shoirning oʻzi erishgan ijodiy muvaffaqiyatlardan faxr-iftixor tuygʻularini izhor qilishi. F. ayrim manbalarda janr, boshqalarida esa sheʼriy sanʼat sifatida taʼriflanadi. Agar F. turli janrdagi sheʼrlar ichida voqe boʻlishi mumkinligi eʼtiborga olinsa, uni husni ibtido, husni matlab (q.) kabi maʼnaviy sanʼatlar qatoriga qoʻshish toʻgʻriroq boʻladi. F.ni oddiygina maqtanchoqlik deb tushunmaslik kerak, zero, uning yaxshi namunalarida faxr tuygʻusi sharqona odob doirasida ifodalanadi. Odatda, shoir iftixori ustozlarga minnatdorlik hislari bilan qorishib ketadi, ulardan oʻrganibgina yuksak natijalarga erishgani eʼtirof etiladi. Mas., A.Navoiyning:

Olibmen taxti farmonimga oson

Cherik chekmay Xitodin to Xuroson, –

bayti F. boʻlib, u matnning bir qismi, xolos: matnda bu baytga qadar shoir ustozlarini eslaydi, ularga yuksak baho beradi. Bu ham F. janr emas, balki sanʼat deb qarash toʻgʻriroq ekaniga dalolat qiladiki, sheʼriyatimizda oʻz yutuqlaridan faxr-iftixorni ifodalash uchungina maxsus yozilgan asarni topish mahol. Yana bir jihati, F. shoirning oʻz tilidan, salaflari tilidan yoki boshqa shaxslar tilidan ham ifodalanishi mumkin. Mas., Mashrabning:

Hama ayturki: Mashrab, muncha ilmni kimdin oʻrganding?

Xudo lutf ayladi, man barchani Mavlodin oʻrgandim, –

baytida shoirga oʻzgalar tilidan baho (“muncha ilmni kimdin oʻrganding?”) beriladi, u esa buni kamtarlik bilan “xudoning lutfi” deb izohlaydi. Baʼzi hollarda F.da shoir ijodining kamolot darajasiyu ahamiyatini koʻrsatish maqsadida oʻzi bilan boshqa shoirlar orasida qiyos oʻtkazadi. Tabiiyki, bunda sharqona odob meyorlariga rioya qilish, taqqoslanayotgan shoirlarga hurmat bilan qarash, ularni kamsitmaslik, bahoda xolislikni saqlash talabi yanada kuchayadi.

Фахрия (ар. فخريه – мақтаниш) – шоирнинг ўзи эришган ижодий муваффақиятлардан фахр-ифтихор туйғуларини изҳор қилиши. Ф. айрим манбаларда жанр, бошқаларида эса шеърий санъат сифатида таърифланади. Агар Ф. турли жанрдаги шеърлар ичида воқе бўлиши мумкинлиги эътиборга олинса, уни ҳусни ибтидо, ҳусни матлаб (қ.) каби маънавий санъатлар қаторига қўшиш тўғрироқ бўлади. Ф.ни оддийгина мақтанчоқлик деб тушунмаслик керак, зеро, унинг яхши намуналарида фахр туйғуси шарқона одоб доирасида ифодаланади. Одатда, шоир ифтихори устозларга миннатдорлик ҳислари билан қоришиб кетади, улардан ўрганибгина юксак натижаларга эришгани эътироф этилади. Мас., А.Навоийнинг:

Олибмен тахти фармонимга осон

Черик чекмай Хитодин то Хуросон, –

байти Ф. бўлиб, у матннинг бир қисми, холос: матнда бу байтга қадар шоир устозларини эслайди, уларга юксак баҳо беради. Бу ҳам Ф. жанр эмас, балки санъат деб қараш тўғрироқ эканига далолат қиладики, шеъриятимизда ўз ютуқларидан фахр-ифтихорни ифодалаш учунгина махсус ёзилган асарни топиш маҳол. Яна бир жиҳати, Ф. шоирнинг ўз тилидан, салафлари тилидан ёки бошқа шахслар тилидан ҳам ифодаланиши мумкин. Мас., Машрабнинг:

Ҳама айтурки: Машраб, мунча илмни кимдин ўргандинг?

Худо лутф айлади, ман барчани Мавлодин ўргандим, –

байтида шоирга ўзгалар тилидан баҳо (“мунча илмни кимдин ўргандинг?”) берилади, у эса буни камтарлик билан “худонинг лутфи” деб изоҳлайди. Баъзи ҳолларда Ф.да шоир ижодининг камолот даражасию аҳамиятини кўрсатиш мақсадида ўзи билан бошқа шоирлар орасида қиёс ўтказади. Табиийки, бунда шарқона одоб меъёрларига риоя қилиш, таққосланаётган шоирларга ҳурмат билан қараш, уларни камситмаслик, баҳода холисликни сақлаш талаби янада кучаяди.