Figura

Figura (lot. figura – shamoyil, tashqi koʻrinish) – nutq qurilishida, fikr ifodasida kuzatiluvchi jonli soʻzlashuv uchun odatiy, tabiiy normalardan chekinishlarning umumiy nomi; stilistik figuralar, ritorik figuralar, nutq figuralari kabi koʻrinishlarda ham ishlatiladi. Mas., sheʼriy nutqda gap boʻlaklari tartibining oʻzgartirilishi – inversiya odatiy normadan chekinish boʻlib, u muayyan badiiy-estetik maqsadlarga xizmat qiladi. F.larni oʻrganish, tasniflash ishlarini antik ritorika boshlab bergan. Jumladan, antik ritorikada F.lar dastlab ikkiga – fikr F.lari va soʻz F.lariga ajratilgan, bularning har biri oʻz ichida bir nechtadan turlarga boʻlingan. Oʻz vaqtida muhim masalalardan biri sifatida oʻrganilgan nutq F.lariga eʼtibor XVIII asrlardan boshlab susaygan. Oʻtgan asrning ikkinchi yarmiga kelib struktural adabiyotshunoslik namoyandalari (R.Yakobson, T.Todorov va b.) oʻtmishda yaratilgan F. haqidagi taʼlimotni hozirgi tilshunoslik nuqtai nazaridan qayta koʻrib chiqish yoʻlida muayyan ishlarni amalga oshirdilar. F.lar masalasini oʻrganish, bu borada antik davrlardan boshlab amalga oshirilgan ishlar va soʻnggi tadqiqotlar bilan tanishish oʻzbek adabiyotshunosligi uchun ham juda muhim. Mas., Sharqdagi ilmi badiʼ (q.) antik ritorika anʼanalarining bevosita davomidir.

Фигура (лот. figura – шамойил, ташқи кўриниш) – нутқ қурилишида, фикр ифодасида кузатилувчи жонли сўзлашув учун одатий, табиий нормалардан чекинишларнинг умумий номи; стилистик фигуралар, риторик фигуралар, нутқ фигуралари каби кўринишларда ҳам ишлатилади. Мас., шеърий нутқда гап бўлаклари тартибининг ўзгартирилиши – инверсия одатий нормадан чекиниш бўлиб, у муайян бадиий-эстетик мақсадларга хизмат қилади. Ф.ларни ўрганиш, таснифлаш ишларини антик риторика бошлаб берган. Жумладан, антик риторикада Ф.лар дастлаб иккига – фикр Ф.лари ва сўз Ф.ларига ажратилган, буларнинг ҳар бири ўз ичида бир нечтадан турларга бўлинган. Ўз вақтида муҳим масалалардан бири сифатида ўрганилган нутқ Ф.ларига эътибор XVIII асрлардан бошлаб сусайган. Ўтган асрнинг иккинчи ярмига келиб структурал адабиётшунослик намояндалари (Р.Якобсон, Т.Тодоров ва б.) ўтмишда яратилган Ф. ҳақидаги таълимотни ҳозирги тилшунослик нуқтаи назаридан қайта кўриб чиқиш йўлида муайян ишларни амалга оширдилар. Ф.лар масаласини ўрганиш, бу борада антик даврлардан бошлаб амалга оширилган ишлар ва сўнгги тадқиқотлар билан танишиш ўзбек адабиётшунослиги учун ҳам жуда муҳим. Мас., Шарқдаги илми бадиъ (қ.) антик риторика анъаналарининг бевосита давомидир.