Formal metod

Formal metod – adabiyotshunoslikdagi badiiy shaklni adabiyotning mohiyatini belgilovchi kategoriya sifatida tushungan nazariy yoʻnalish. XIX asr oxiri – XX asr boshlarida impressionistik tanqid va adabiyotga pozitivistik yondashuvlarga qarshi oʻlaroq maydonga kelgan, keyincha badiiy asarning ichki tuzilishi qonuniyatlarini oʻrganishga qaratilgan metodika sifatida qaror topgan. Shunga koʻra, oʻzining ilk bosqichlarida F.m. adabiy asarni oʻrganishda matndan tashqarida qoluvchi barcha omillarni, adabiyotni oʻrganishga genetik, sotsiologik kabi yondashuvlarni inkor qiladi; shakl unsurlarini belgilash va tasniflash bilan cheklanuvchi tavsifiy oʻrganish yoʻlidan boradi. F.m. vakillari qarashlarida bir-biridan farqli nuqtalar boʻlsa-da, ularni asosiy prinsip – eʼtiborni badiiy shaklga qaratishlari birlashtiradi. Yana bir jihati, qarashlar takomili oxir-oqibat ularning koʻpchiligini oraliq mavqeni egallashga, yaʼni mazmunni butkul eʼtibordan soqit qilish toʻgʻri emasligini anglashga olib kelgan. F.m. tarafdorlari badiiy asar shakliga xos koʻp jihatlarni: badiiy til, uslub, sheʼr tuzilishi, sheʼr kompozitsiyasi, ritm, metr, syujet qurilishi, badiiy asar kompozitsiyasi kabi muhim masalalarni maxsus va chuqur tadqiq etdilar. Xususan, rus formal maktabining V.Shklovskiy, V.Jirmunskiy, Yu.Tinyanov, G.Vinokur, B.Eyxenbaum kabi namoyandalari amalga oshirgan tadqiqotlar adabiyotshunoslik rivojida muhim ahamiyatga molikdir. Ularning izlanishlari keyincha struktur adabiyotshunoslik, semiotika kabi yoʻnalishlar uchun asos, rivojlanish omili boʻlib xizmat qildi.

Формал метод – адабиётшуносликдаги бадиий шаклни адабиётнинг моҳиятини белгиловчи категория сифатида тушунган назарий йўналиш. XIX аср охири – XX аср бошларида импрессионистик танқид ва адабиётга позитивистик ёндашувларга қарши ўлароқ майдонга келган, кейинча бадиий асарнинг ички тузилиши қонуниятларини ўрганишга қаратилган методика сифатида қарор топган. Шунга кўра, ўзининг илк босқичларида Ф.м. адабий асарни ўрганишда матндан ташқарида қолувчи барча омилларни, адабиётни ўрганишга генетик, социологик каби ёндашувларни инкор қилади; шакл унсурларини белгилаш ва таснифлаш билан чекланувчи тавсифий ўрганиш йўлидан боради. Ф.м. вакиллари қарашларида бир-биридан фарқли нуқталар бўлса-да, уларни асосий принцип – эътиборни бадиий шаклга қаратишлари бирлаштиради. Яна бир жиҳати, қарашлар такомили охир-оқибат уларнинг кўпчилигини оралиқ мавқени эгаллашга, яъни мазмунни буткул эътибордан соқит қилиш тўғри эмаслигини англашга олиб келган. Ф.м. тарафдорлари бадиий асар шаклига хос кўп жиҳатларни: бадиий тил, услуб, шеър тузилиши, шеър композицияси, ритм, метр, сюжет қурилиши, бадиий асар композицияси каби муҳим масалаларни махсус ва чуқур тадқиқ этдилар. Хусусан, рус формал мактабининг В.Шкловский, В.Жирмунский, Ю.Тинянов, Г.Винокур, Б.Эйхенбаум каби намояндалари амалга оширган тадқиқотлар адабиётшунослик ривожида муҳим аҳамиятга моликдир. Уларнинг изланишлари кейинча структур адабиётшунослик, семиотика каби йўналишлар учун асос, ривожланиш омили бўлиб хизмат қилди.