Formalizm

Formalizm (lot. forma – tashqi koʻrinish) – badiiy shakl va mazmunning uygʻun birligi talabidan chekinib, shaklning nisbiy mustaqilligini mutlaqlashtirgan holda, unga badiiyatning bosh mezoni sifatida qarashda namoyon boʻluvchi estetik tendensiya. F. tamoyillari XIX asr oxiri – XX asr boshlarida qator adabiy oqimlarda namoyon boʻladi. Xususan, adabiyot tarixidagi futurizm, imajinizm, dadaizm, avangardizm kabi oqimlar badiiyatni koʻproq shaklda koʻrib, turli-tuman yangi shakllarni ixtiro qilishga intildilar. Biroq ularning izlanishlari aksar “shakl – shakl uchun” shiori ostida kechib, mazmundan koʻpincha ayro tushgani uchun ham, oʻzlari kutgan samarani bera olmadi. Shuningdek, oʻz vaqtida ayni shu xil qarashlarni yoqlagan, ularni nazariy jihatdan asoslamoqchi boʻlgan adabiyotshunoslarning ishlari ham badiiy asar tabiatiga nomuvofiq boʻlgani bois biryoqlamaligicha qoldi. Ayni chogʻda, formalistlarning badiiy asar shaklini oʻrganishga ayricha eʼtibor qilganlari adabiyotshunoslikda izsiz ketdi, deyish ham toʻgʻri emas (q. formal metod). Adabiyotshunoslikda F. termini baʼzan keng maʼnoda ham qoʻllanadi, bunda keskin va oshkor namoyon boʻlgan yuqoridagi davrgina emas, umuman adabiyotda kuzatiluvchi hodisa koʻzda tutiladi. Zero, umuman olganda, shaklga ayricha eʼtibor berish, badiiylik uslubiy-shakliy xususiyatlarda (soʻzni turfa koʻylarda oʻynatish, uslubiy vositalardan foydalanish, vazn, qofiya va sh.k.larda voqe boʻluvchi mahorat), shularning oʻzi oʻz holicha badiiy qimmat kasb etadi, deb bilish adabiyot tarixida ilgaridan bor narsa. Jumladan, Yevropa adabiyotidagi “estetizm” xususiyatlarini kasb etgan barokko, marinizm, gongorizm kabi yoʻnalishlarga ham bu hol yot emas. Shuningdek, F. tamoyillari Sharq adabiyotida ham boʻy koʻrsatmay qolmagan: muvashshahbozlik, nazirabozlik, turli soʻz oʻyinlariyu jimjimador ifodalarga mazmun qurbon berilgan hollar bunga yorqin misol boʻla oladi.

Формализм (лот. forma – ташқи кўриниш) – бадиий шакл ва мазмуннинг уйғун бирлиги талабидан чекиниб, шаклнинг нисбий мустақиллигини мутлақлаштирган ҳолда, унга бадииятнинг бош мезони сифатида қарашда намоён бўлувчи эстетик тенденция. Ф. тамойиллари XIX аср охири – XX аср бошларида қатор адабий оқимларда намоён бўлади. Хусусан, адабиёт тарихидаги футуризм, имажинизм, дадаизм, авангардизм каби оқимлар бадииятни кўпроқ шаклда кўриб, турли-туман янги шаклларни ихтиро қилишга интилдилар. Бироқ уларнинг изланишлари аксар “шакл – шакл учун” шиори остида кечиб, мазмундан кўпинча айро тушгани учун ҳам, ўзлари кутган самарани бера олмади. Шунингдек, ўз вақтида айни шу хил қарашларни ёқлаган, уларни назарий жиҳатдан асосламоқчи бўлган адабиётшуносларнинг ишлари ҳам бадиий асар табиатига номувофиқ бўлгани боис бирёқламалигича қолди. Айни чоғда, формалистларнинг бадиий асар шаклини ўрганишга айрича эътибор қилганлари адабиётшуносликда изсиз кетди, дейиш ҳам тўғри эмас (қ. формал метод). Адабиётшуносликда Ф. термини баъзан кенг маънода ҳам қўлланади, бунда кескин ва ошкор намоён бўлган юқоридаги давргина эмас, умуман адабиётда кузатилувчи ҳодиса кўзда тутилади. Зеро, умуман олганда, шаклга айрича эътибор бериш, бадиийлик услубий-шаклий хусусиятларда (сўзни турфа кўйларда ўйнатиш, услубий воситалардан фойдаланиш, вазн, қофия ва ш.к.ларда воқе бўлувчи маҳорат), шуларнинг ўзи ўз ҳолича бадиий қиммат касб этади, деб билиш адабиёт тарихида илгаридан бор нарса. Жумладан, Европа адабиётидаги “эстетизм” хусусиятларини касб этган барокко, маринизм, гонгоризм каби йўналишларга ҳам бу ҳол ёт эмас. Шунингдек, Ф. тамойиллари Шарқ адабиётида ҳам бўй кўрсатмай қолмаган: мувашшаҳбозлик, назирабозлик, турли сўз ўйинларию жимжимадор ифодаларга мазмун қурбон берилган ҳоллар бунга ёрқин мисол бўла олади.