Fosila

Fosila (ar. فاصله – namat; ajratuvchi, oraliq) – sokin va mutaharrik harflarning muayyan tartibda birikishidan hosil boʻluvchi ritmik birlik, juzv (q.). Harflarning qay tartibda birikishidan kelib chiqib, F.ning ikki turi farqlanadi: F.i sugʻro (kichik F.) va F.i kubro (katta F.). Ketma-ket kelgan uchta mutaharrikka bitta sokin harfning qoʻshilishidan F.i sugʻro hosil boʻladi: “kelaman”, “kapalak”, “xapalak” kabi soʻzlar shu vaznga mos. Mas., “kapalak”: mutaharrik (ka) + mutaharrik (pa) + mutaharrik (la) + sokin (k). F.i kubro esa ketma-ket kelgan toʻrtta mutaharrikka bitta sokin harf qoʻshilishidan hosil boʻladi: “chidamadim”, “yashamadim”, “qaramading” kabi soʻz shakllari shu vaznga mos. Mas., “qaramading”: mutaharrik (qa) + mutaharrik (ra) + mutaharrik (ma) + mutaharrik (di) + sokin (ng). Qayd etish kerakki, aruzshunoslikka oid ayrim manbalarda F. alohida juzv sifatida eʼtirof etilmaydi. Jumladan, Bobur bu masalada Nasriddin Tusiyning fikrini quvvatlab, F.i kubro bitta sababi saqiyl va bitta vatadi majmuʼ qoʻshilishidan, F.i sugʻro esa bitta sababi saqiyl va bitta sababi hafif qoʻshilishidan hosil boʻladi, deb hisoblaydi.

Фосила (ар. فاصله – намат; ажратувчи, оралиқ) – сокин ва мутаҳаррик ҳарфларнинг муайян тартибда бирикишидан ҳосил бўлувчи ритмик бирлик, жузв (қ.). Ҳарфларнинг қай тартибда бирикишидан келиб чиқиб, Ф.нинг икки тури фарқланади: Ф.и суғро (кичик Ф.) ва Ф.и кубро (катта Ф.). Кетма-кет келган учта мутаҳаррикка битта сокин ҳарфнинг қўшилишидан Ф.и суғро ҳосил бўлади: “келаман”, “капалак”, “хапалак” каби сўзлар шу вазнга мос. Мас., “капалак”: мутаҳаррик (ка) + мутаҳаррик (па) + мутаҳаррик (ла) + сокин (к). Ф.и кубро эса кетма-кет келган тўртта мутаҳаррикка битта сокин ҳарф қўшилишидан ҳосил бўлади: “чидамадим”, “яшамадим”, “қарамадинг” каби сўз шакллари шу вазнга мос. Мас., “қарамадинг”: мутаҳаррик (қа) + мутаҳаррик (ра) + мутаҳаррик (ма) + мутаҳаррик (ди) + сокин (нг). Қайд этиш керакки, арузшуносликка оид айрим манбаларда Ф. алоҳида жузв сифатида эътироф этилмайди. Жумладан, Бобур бу масалада Насриддин Тусийнинг фикрини қувватлаб, Ф.и кубро битта сабаби сақийл ва битта ватади мажмуъ қўшилишидан, Ф.и суғро эса битта сабаби сақийл ва битта сабаби ҳафиф қўшилишидан ҳосил бўлади, деб ҳисоблайди.