Futurizm

Futurizm (lot. futurum – kelajak) – XX asr boshlarida maydonga kelgan avangardistik oqim, sanʼatning deyarli barcha turlarida kuzatilgan, ayniqsa, tasviriy sanʼat va haykaltaroshlikda taʼsiri kuchli boʻlgan, badiiy adabiyotda ham sezilarli iz qoldirgan. F.ning oʻz vatani Italiyada, shuningdek, Rossiyada kengroq ommalashdi. F.ning adabiy-estetik va gʻoyaviy qarashlari F.Marinettining “Futurizm manifesti” (1909) asarida oʻz ifodasini topgan. F. adabiy-madaniy anʼanalar bilan aloqani toʻla uzish, yangi zamon (kelajak)ning yangi adabiyot va sanʼatini yaratish daʼvosi bilan maydonga chiqdi. Qisqacha aytilsa, F. namoyandalari jamiyatdagi taraqqiyot tendensiyalaridan kelib chiqqan holda, uning ertasini, ertangi inson va insoniy munosabatlarni oʻzlaricha tasavvur qiladilar va shunga mos adabiyotni yaratish daʼvosi bilan maydonga chiqdilar. Yaʼni F. asrlar davomida shakllangan anʼanaviy madaniyatga ilmiy-texnik taraqqiyot va urbanizatsiyalashuv davri madaniyatini qarshi qoʻyadi. Kelajak haqidagi tasavvur esa mazkur jarayonlar bilan bogʻliq holda kishilar dunyoqarashi, axloqi, turmush tarzi va sh.k.larda yuz berayotgan oʻzgarishlarni (hayot ritmining tezlashuvi, holat va taassurotlarning keskin oʻzgarishi, maʼnaviy axloqiy tanazzul, shaxsning yemirilishi va olomonning qismiga aylanishi va b.) mutlaqlashtirish asosida amalga oshadi. Bu oʻzgarishlarni tabiiy va qonuniy bilgani uchun F. adabiyoti, realizmdan farq qilaroq, uni gʻoyaviy-hissiy tasdiqlash yoʻlidan boradi. Jumladan, italyan F.i jamiyatda qaror topgan “odam odamga boʻri”, “kuchli odam hamisha haq” qabilidagi aqidalarni haqiqatda mavjud deb hisoblaydi va ularga normal hodisadek qaraydi. Shunday mavqeni tutganlari uchun ham italyan futuristlarining bir qismi keyinroq Mussolini boshchiligidagi fashistik harakatga qoʻshilib ketgan. Rossiya voqeligida paydo boʻlgan rus F.i italyan F.i bilan mushtarak jihatlarga ega boʻlgani holda, dunyoqarash bobida jiddiy farqlanadi: unda gumanistik asos saqlangan. Adabiy-estetik qarashlarda mushtaraklik koʻproq kuzatiladi. Rus F.i eskilikning muqarrar tugashiga ishongan holda, sanʼat vositasida kelajakni, tugʻilajak “yangi insoniyat”ni idrok qilishga intiladi, sanʼatning vazifasi shunda deb biladi. Uning uchun badiiy ijod tabiatga taqlid emas, balki uning davomi boʻlib, u tamom yangi dunyoni yaratadi. Rus F.i namoyandalari uchun “Akademiya va Pushkin iyerogliflardan koʻra ham tushunarsizroq”, shuning uchun ularni “zamona kemasi”dan uloqtirmoq lozim. Ular uchun nafaqat oʻtmish adabiyoti, balki anʼanalar yoʻlidan borayotgan zamondoshlar ijodi ham mutlaqo qimmatga ega emas, “osmonoʻpar binolar yuksakligidan” nazar solgan F. namoyandalariga ular niyahoyatda haqir va tuban koʻrinadi. Albatta, “osmonoʻpar binolar” urbanizatsiya jarayonlari kuchaygan sharoitda kelajakni bildiradi, yaʼni futuristlar nazdida bu goʻyo kelajak hukmidir. Oʻzlarini “yangi dunyoning yangi odamlari” deb bilgan futuristlar kelajak adabiyoti poetikasini ham butkul yangilashga intiladilar. Aytish kerakki, kiritilgan poetik yangiliklarning aksariyati anʼanalarni inkor qilishi, ularga diametral zidligi bilan xarakterlanadi. Jumladan, til sohasida ular grammatika va imlo qoidalarini tan olmaydilar, soʻzlarning ahamiyatini tushiradi deya tinish belgilarini inkor qiladilar, sintaktik konstruksiyalarni istagancha oʻzgartiradilar. Futuristlarga koʻra, ijodkorning yangi soʻz ixtiro qilish huquqi cheklanmagan, hatto har bir ijodkor oʻz shevasini yaratishi mumkin; soʻzning yozuvdagi shakli va fonetik jarangi oʻz holicha mazmundor, shu bois sheʼrlari yozuvda turfa shakllar topadi, tovushlarga taqlid yoki ularning maʼnisiz takroridan iborat sheʼrlar yaratishadi va h. Umuman, anʼanaviy qoidalarni ongli ravishda (mas., sheʼriy ritmni jonli nutqdan farqlanmaydigan qilishga intilish, bitta asarda turli estetik belgilar, janr yoki uslubiy xususiyatlarni qorishtirib yuborish kabi) buzish F.ning gʻoyaviy-estetik tabiatidan kelib chiquvchi xususiyatdir. F. adabiy jarayonda uzoq yashab qola bilmadi: 20-yillarga kelib uning faoliyati, asosan, barham topdi. Albatta, bu adabiy hodisa izsiz ketmadi: ijodiy faoliyatini rus F.ining “Gileya” (kubofuturistlar: V.Mayakovskiy, V.Xlebnikov), “Egofuturistlar assotsiatsiyasi” (I.Severyanin), “Poeziya ravogʻi” (V.Shershenevich), “Sentrifuga” (B.Pasternak, N.Aseyev) kabi turli uyushmalarida boshlagan ijodkorlar keyincha rus sheʼriyati rivojiga sezilarli hissa qoʻshdilar.

Футуризм (лот. futurum – келажак) – ХХ аср бошларида майдонга келган авангардистик оқим, санъатнинг деярли барча турларида кузатилган, айниқса, тасвирий санъат ва ҳайкалтарошликда таъсири кучли бўлган, бадиий адабиётда ҳам сезиларли из қолдирган. Ф.нинг ўз ватани Италияда, шунингдек, Россияда кенгроқ оммалашди. Ф.нинг адабий-эстетик ва ғоявий қарашлари Ф.Маринеттининг “Футуризм манифести” (1909) асарида ўз ифодасини топган. Ф. адабий-маданий анъаналар билан алоқани тўла узиш, янги замон (келажак)нинг янги адабиёт ва санъатини яратиш даъвоси билан майдонга чиқди. Қисқача айтилса, Ф. намояндалари жамиятдаги тараққиёт тенденцияларидан келиб чиққан ҳолда, унинг эртасини, эртанги инсон ва инсоний муносабатларни ўзларича тасаввур қиладилар ва шунга мос адабиётни яратиш даъвоси билан майдонга чиқдилар. Яъни Ф. асрлар давомида шаклланган анъанавий маданиятга илмий-техник тараққиёт ва урбанизациялашув даври маданиятини қарши қўяди. Келажак ҳақидаги тасаввур эса мазкур жараёнлар билан боғлиқ ҳолда кишилар дунёқараши, ахлоқи, турмуш тарзи ва ш.к.ларда юз бераётган ўзгаришларни (ҳаёт ритмининг тезлашуви, ҳолат ва таассуротларнинг кескин ўзгариши, маънавий ахлоқий таназзул, шахснинг емирилиши ва оломоннинг қисмига айланиши ва б.) мутлақлаштириш асосида амалга ошади. Бу ўзгаришларни табиий ва қонуний билгани учун Ф. адабиёти, реализмдан фарқ қилароқ, уни ғоявий-ҳиссий тасдиқлаш йўлидан боради. Жумладан, итальян Ф.и жамиятда қарор топган “одам одамга бўри”, “кучли одам ҳамиша ҳақ” қабилидаги ақидаларни ҳақиқатда мавжуд деб ҳисоблайди ва уларга нормал ҳодисадек қарайди. Шундай мавқени тутганлари учун ҳам итальян футуристларининг бир қисми кейинроқ Муссолини бошчилигидаги фашистик ҳаракатга қўшилиб кетган. Россия воқелигида пайдо бўлган рус Ф.и итальян Ф.и билан муштарак жиҳатларга эга бўлгани ҳолда, дунёқараш бобида жиддий фарқланади: унда гуманистик асос сақланган. Адабий-эстетик қарашларда муштараклик кўпроқ кузатилади. Рус Ф.и эскиликнинг муқаррар тугашига ишонган ҳолда, санъат воситасида келажакни, туғилажак “янги инсоният”ни идрок қилишга интилади, санъатнинг вазифаси шунда деб билади. Унинг учун бадиий ижод табиатга тақлид эмас, балки унинг давоми бўлиб, у тамом янги дунёни яратади. Рус Ф.и намояндалари учун “Академия ва Пушкин иероглифлардан кўра ҳам тушунарсизроқ”, шунинг учун уларни “замона кемаси”дан улоқтирмоқ лозим. Улар учун нафақат ўтмиш адабиёти, балки анъаналар йўлидан бораётган замондошлар ижоди ҳам мутлақо қимматга эга эмас, “осмонўпар бинолар юксаклигидан” назар солган Ф. намояндаларига улар нияҳоятда ҳақир ва тубан кўринади. Албатта, “осмонўпар бинолар” урбанизация жараёнлари кучайган шароитда келажакни билдиради, яъни футуристлар наздида бу гўё келажак ҳукмидир. Ўзларини “янги дунёнинг янги одамлари” деб билган футуристлар келажак адабиёти поэтикасини ҳам буткул янгилашга интиладилар. Айтиш керакки, киритилган поэтик янгиликларнинг аксарияти анъаналарни инкор қилиши, уларга диаметрал зидлиги билан характерланади. Жумладан, тил соҳасида улар грамматика ва имло қоидаларини тан олмайдилар, сўзларнинг аҳамиятини туширади дея тиниш белгиларини инкор қиладилар, синтактик конструкцияларни истаганча ўзгартирадилар. Футуристларга кўра, ижодкорнинг янги сўз ихтиро қилиш ҳуқуқи чекланмаган, ҳатто ҳар бир ижодкор ўз шевасини яратиши мумкин; сўзнинг ёзувдаги шакли ва фонетик жаранги ўз ҳолича мазмундор, шу боис шеърлари ёзувда турфа шакллар топади, товушларга тақлид ёки уларнинг маънисиз такроридан иборат шеърлар яратишади ва ҳ. Умуман, анъанавий қоидаларни онгли равишда (мас., шеърий ритмни жонли нутқдан фарқланмайдиган қилишга интилиш, битта асарда турли эстетик белгилар, жанр ёки услубий хусусиятларни қориштириб юбориш каби) бузиш Ф.нинг ғоявий-эстетик табиатидан келиб чиқувчи хусусиятдир. Ф. адабий жараёнда узоқ яшаб қола билмади: 20-йилларга келиб унинг фаолияти, асосан, барҳам топди. Албатта, бу адабий ҳодиса изсиз кетмади: ижодий фаолиятини рус Ф.ининг “Гилея” (кубофутуристлар: В.Маяковский, В.Хлебников), “Эгофутуристлар ассоциацияси” (И.Северянин), “Поэзия равоғи” (В.Шершеневич), “Центрифуга” (Б.Пастернак, Н.Асеев) каби турли уюшмаларида бошлаган ижодкорлар кейинча рус шеърияти ривожига сезиларли ҳисса қўшдилар.