Germenevtika

Germenevtika (yun. hermeneuo – tushuntirmoq, talqin qilmoq) – tushunish nazariyasi, matnni talqin qilish tamoyillari haqidagi taʼlimot, gumanitar fanlarning metodologik asosi. G.ning ildizlari qadim Gʻarb va Sharq madaniyatiga borib taqalsa-da, XIX asrga kelibgina alohida fan sohasi sifatida shakllangan boʻlib, nemis faylasuflari F.Shleyermaxer va V.Dilteylar faoliyati bilan bogʻliq. Taʼlimotning keyingi rivojida M.Xaydegger, G-G.Gadamer, P.Rikyor, M.Baxtin singari olimlarning xizmati katta boʻldi. G.ning markazida TUSHUNISH masalasi turadi. Jumladan, F.Shleyermaxer G.ni umuman yozma manbalarni “tushunish sanʼati haqidagi taʼlimot”, deb biladi. Unga koʻra, har qanday yozma manba (matn) ikkiyoqlama tabiatga ega: bir tomondan, u til tizimiga nisbatan qism, ikkinchi tomondan, muayyan bir individning ijod mahsulidir. Shuning uchun G. oldida bir-biriga bogʻliq ikkita vazifa turadi: birinchisi – matndagi lisoniy ifodani muayyan til tizimining uzvi sifatida oʻrganish (“grammatik” talqin), ikkinchisi – uning ortida turgan betakror subyektni anglash (“psixologik” talqin). V.Diltey oʻzining “hayot falsafasi”da G.ga bilish nazariyasining xususiy tomoni emas, balki gumanitar fanlar (“ruh haqidagi fanlar”)ning asosi sifatida qaradi. Zero, unga koʻra, tushunish hayot atalmish butunlikni adekvat ifodalashning yagona vositasi boʻlib, u tufayli hayotni idrok etish mumkin boʻladi. Dilteyning taʼkidlashicha, har qanday individning ijod mahsuli hayotni obyektivlashtirishdan boshqa narsa emas; inson oʻzga shaxsda ham oʻzida tushuna olgan narsani tushunadi. Shu tariqa hayot (tarixiy-ruhoniy olam) idrok etuvchi (tushunayotgan shaxs)ga nisbatan izomorfdir, monanddir.

G.ning falsafaga aylanishi M.Xaydegger nomi bilan bogʻliq boʻlib, u “tushunish”ni bilish emas, mavjudlik usuli deb qaradi. Unga koʻra, tushunish inson mavjudligining asosiy belgilaridan biri; inson mavjudligi avvalboshdan tushunish taqozo etiladigan holat, shu holatni tushuntirish G.ning vazifasidir. Uning shogirdi va davomchisi G-G.Gadamer uchun ham “tushunish” inson mavjudligi bilan bogʻliq universal kategoriya: uning nafaqat muayyan matnga, umuman olamga munosabatining asosida ham “tushunish” yotadi. Yaʼni u matnni talqin qilish amaliyoti va nazariyasi boʻlmish G.ga ekzistensional fenomenologiyani payvandlaydi. Gadamerga koʻra, matnni tushunish jarayoni bilan oʻquvchining oʻz-oʻzini tushunish jarayonini bir-biridan ajratib boʻlmaydi, tushunish koʻp jihatdan oʻquvchiga bogʻliq. Biroq bu matn talqini mutlaqo erkin, oʻquvchi maʼnaviy-ruhiy ehtiyojlaridan kelib chiqib uni xohlaganidek tushunishi mumkin, degani emas: talqin matnda moddiylashgan mazmunni tushunish demakdir. Shuning uchun ham, Gadamer oʻtmishda yaratilgan matnni “zamona”lashtirib tushunishga, unga zamona muammolarini singdirishga qarshi. Uning taʼlimotida til asosiy oʻrin tutadi, chunki til tufayligina anʼana tirik, til ruhiyatida esa “harakatdagi tarixiy ong” voqe boʻladi: tushunmoqchi boʻlayotganimiz asar, u bizdan tarixan qanchalik uzoq boʻlmasin, biz bilan dialogga kirishadi, shu asno oʻsha asar ham, biz amalga oshirayotgan talqin ham “anʼana hodisasi”ning uzviga aylanadi. Biroq bu fikrga G. bilan shugʻullanuvchi mutaxassislarning bari ham qoʻshilmaydi. Jumladan, Gadamerdan farqli oʻlaroq, E.Betti oʻzga shaxsning anglanishida talqin qiluvchi shaxsiyati, uning ijodiy faolligi hal qiluvchi ahamiyatga ega deb biladi. Umuman, hozirgi vaqtda G. doirasida turlicha yoʻnalishlar, qator bahsli masalalar ham mavjud. Fransuz olimi P.Rikyor hozirgi G. doirasida ikkita bir-biriga zid yoʻnalish borligini aytib, birinchisini teleologik G., ikkinchisini esa arxeologik G. deb ataydi. Anʼanaviy G.ni teleologik deb atarkan, Rikyor uning maqsadliligidan, yaʼni asosiy eʼtibori matnning zohiriy mazmuni va unda aks etgan shaxs ruhini anglashga qaratilganidan kelib chiqadi. Ikkinchi yoʻnalish esa arxeologik boʻlib, u matn (gap)ning voqe boʻlish sababini va shundan kelib chiqqan holda botiniy mazmunini anglashga qaratilgandir. Rikyor arxeologik G.ning ildizlari insonning mavjudlik asosini iqtisodiy manfaatda koʻrgan Marks, hokimiyatga intilishda deb bilgan Nitsshe va jinsiy mayllardan izlagan Freyd taʼlimotlarida, deb hisoblaydi. Uning uqtirishicha, inson shafqatsiz dunyoda oʻziga ovunch izlaydi, uni oʻzi yaratib olgan olamdan topadiki, bu olam uning oʻz MAʼNOlaridan iboratdir. Arxeologik G. shu illyuzor olamda voqe boʻlgan matn ortida turgan odamning oʻzi ham anglamagan (ongsizlik) yoki atayin yashirgan maʼnolarni topish, “fosh etish” bilan shugʻullanadi. Shu sababli ham Rikyor Gadamerning lingvotsentrik qarashiga qoʻshilmaydi, uning uchun til anʼanasi emas, balki simvollar ustuvor ahamiyat kasb etadi. Arxeologik G.da tushunishning eng muhim xususiyati – dialogiklikka putur yetadi, bunda talqin qiluvchi bilan matn ortidagi shaxs muloqoti yoʻq, matn ortidagi subyekt ham obyektga aylanadi.

Albatta, adabiyotshunoslik uchun falsafiy G.dan koʻra anʼanaviy tushunchadagi, yaʼni matnni talqin qilish (“tushunish”) nazariyasi sifatidagi G. muhimroq. Shu bilan birga, noanʼanaviy G.ni ham toʻla inkor qilib boʻlmaydi, aksincha, talqinda uning usullarini qoʻllash samarali natija berishi mumkinligini eʼtibordan soqit qilmaslik kerak, zero, ular talqin qiluvchi bilan matn ortidagi shaxs muloqoti (dialog)ning yanada jonliroq boʻlishiga xizmat qiladi.

Герменевтика (юн. hermeneuo – тушунтирмоқ, талқин қилмоқ) – тушуниш назарияси, матнни талқин қилиш тамойиллари ҳақидаги таълимот, гуманитар фанларнинг методологик асоси. Г.нинг илдизлари қадим Ғарб ва Шарқ маданиятига бориб тақалса-да, XIX асрга келибгина алоҳида фан соҳаси сифатида шаклланган бўлиб, немис файласуфлари Ф.Шлейермахер ва В.Дильтейлар фаолияти билан боғлиқ. Таълимотнинг кейинги ривожида М.Хайдеггер, Г-Г.Гадамер, П.Рикёр, М.Бахтин сингари олимларнинг хизмати катта бўлди. Г.нинг марказида ТУШУНИШ масаласи туради. Жумладан, Ф.Шлейермахер Г.ни умуман ёзма манбаларни “тушуниш санъати ҳақидаги таълимот”, деб билади. Унга кўра, ҳар қандай ёзма манба (матн) иккиёқлама табиатга эга: бир томондан, у тил тизимига нисбатан қисм, иккинчи томондан, муайян бир индивиднинг ижод маҳсулидир. Шунинг учун Г. олдида бир-бирига боғлиқ иккита вазифа туради: биринчиси – матндаги лисоний ифодани муайян тил тизимининг узви сифатида ўрганиш (“грамматик” талқин), иккинчиси – унинг ортида турган бетакрор субъектни англаш (“психологик” талқин). В.Дильтей ўзининг “ҳаёт фалсафаси”да Г.га билиш назариясининг хусусий томони эмас, балки гуманитар фанлар (“руҳ ҳақидаги фанлар”)нинг асоси сифатида қаради. Зеро, унга кўра, тушуниш ҳаёт аталмиш бутунликни адекват ифодалашнинг ягона воситаси бўлиб, у туфайли ҳаётни идрок этиш мумкин бўлади. Дильтейнинг таъкидлашича, ҳар қандай индивиднинг ижод маҳсули ҳаётни объективлаштиришдан бошқа нарса эмас; инсон ўзга шахсда ҳам ўзида тушуна олган нарсани тушунади. Шу тариқа ҳаёт (тарихий-руҳоний олам) идрок этувчи (тушунаётган шахс)га нисбатан изоморфдир, монанддир.

Г.нинг фалсафага айланиши М.Хайдеггер номи билан боғлиқ бўлиб, у “тушуниш”ни билиш эмас, мавжудлик усули деб қаради. Унга кўра, тушуниш инсон мавжудлигининг асосий белгиларидан бири; инсон мавжудлиги аввалбошдан тушуниш тақозо этиладиган ҳолат, шу ҳолатни тушунтириш Г.нинг вазифасидир. Унинг шогирди ва давомчиси Г-Г.Гадамер учун ҳам “тушуниш” инсон мавжудлиги билан боғлиқ универсал категория: унинг нафақат муайян матнга, умуман оламга муносабатининг асосида ҳам “тушуниш” ётади. Яъни у матнни талқин қилиш амалиёти ва назарияси бўлмиш Г.га экзистенционал феноменологияни пайвандлайди. Гадамерга кўра, матнни тушуниш жараёни билан ўқувчининг ўз-ўзини тушуниш жараёнини бир-биридан ажратиб бўлмайди, тушуниш кўп жиҳатдан ўқувчига боғлиқ. Бироқ бу матн талқини мутлақо эркин, ўқувчи маънавий-руҳий эҳтиёжларидан келиб чиқиб уни хоҳлаганидек тушуниши мумкин, дегани эмас: талқин матнда моддийлашган мазмунни тушуниш демакдир. Шунинг учун ҳам, Гадамер ўтмишда яратилган матнни “замона”лаштириб тушунишга, унга замона муаммоларини сингдиришга қарши. Унинг таълимотида тил асосий ўрин тутади, чунки тил туфайлигина анъана тирик, тил руҳиятида эса “ҳаракатдаги тарихий онг” воқе бўлади: тушунмоқчи бўлаётганимиз асар, у биздан тарихан қанчалик узоқ бўлмасин, биз билан диалогга киришади, шу асно ўша асар ҳам, биз амалга ошираётган талқин ҳам “анъана ҳодисаси”нинг узвига айланади. Бироқ бу фикрга Г. билан шуғулланувчи мутахассисларнинг бари ҳам қўшилмайди. Жумладан, Гадамердан фарқли ўлароқ, Э.Бетти ўзга шахснинг англанишида талқин қилувчи шахсияти, унинг ижодий фаоллиги ҳал қилувчи аҳамиятга эга деб билади. Умуман, ҳозирги вақтда Г. доирасида турлича йўналишлар, қатор баҳсли масалалар ҳам мавжуд. Француз олими П.Рикёр ҳозирги Г. доирасида иккита бир-бирига зид йўналиш борлигини айтиб, биринчисини телеологик Г., иккинчисини эса археологик Г. деб атайди. Анъанавий Г.ни телеологик деб атаркан, Рикёр унинг мақсадлилигидан, яъни асосий эътибори матннинг зоҳирий мазмуни ва унда акс этган шахс руҳини англашга қаратилганидан келиб чиқади. Иккинчи йўналиш эса археологик бўлиб, у матн (гап)нинг воқе бўлиш сабабини ва шундан келиб чиққан ҳолда ботиний мазмунини англашга қаратилгандир. Рикёр археологик Г.нинг илдизлари инсоннинг мавжудлик асосини иқтисодий манфаатда кўрган Маркс, ҳокимиятга интилишда деб билган Ницше ва жинсий майллардан излаган Фрейд таълимотларида, деб ҳисоблайди. Унинг уқтиришича, инсон шафқатсиз дунёда ўзига овунч излайди, уни ўзи яратиб олган оламдан топадики, бу олам унинг ўз МАЪНОларидан иборатдир. Археологик Г. шу иллюзор оламда воқе бўлган матн ортида турган одамнинг ўзи ҳам англамаган (онгсизлик) ёки атайин яширган маъноларни топиш, “фош этиш” билан шуғулланади. Шу сабабли ҳам Рикёр Гадамернинг лингвоцентрик қарашига қўшилмайди, унинг учун тил анъанаси эмас, балки символлар устувор аҳамият касб этади. Археологик Г.да тушунишнинг энг муҳим хусусияти – диалогикликка путур етади, бунда талқин қилувчи билан матн ортидаги шахс мулоқоти йўқ, матн ортидаги субъект ҳам объектга айланади.

Албатта, адабиётшунослик учун фалсафий Г.дан кўра анъанавий тушунчадаги, яъни матнни талқин қилиш (“тушуниш”) назарияси сифатидаги Г. муҳимроқ. Шу билан бирга, ноанъанавий Г.ни ҳам тўла инкор қилиб бўлмайди, аксинча, талқинда унинг усулларини қўллаш самарали натижа бериши мумкинлигини эътибордан соқит қилмаслик керак, зеро, улар талқин қилувчи билан матн ортидаги шахс мулоқоти (диалог)нинг янада жонлироқ бўлишига хизмат қилади.