Gradatsiya

Gradatsiya (lot. gradatio – izchil kuchaymoq) – mazmunni izchil kuchaytirib borishga asoslangan stilistik figura. G.ning ikki xil koʻrinishi mavjud boʻlib, birinchisi nutqiy birliklarni maʼnosiga koʻra belgi-xususiyat (holat, harakat va b.)ni kuchaytirish (klimaks), ikkinchisi esa susaytirish (antiklimaks) tartibida ketma-ket keltirish orqali voqe boʻladi. Mas., Iqbol Mirzo sheʼridan olingan quyidagi parchada maʼnoning kuchaytirilgan takrori kuzatiladi:

Sevgilim,

dilsizlar dillarimizni,

toshboʻron qilsalar,

vayron qilsalar,

tikonlar qoplasa yoʻllarimizni...

Bunda maʼno “toshboʻron – vayrona – tikonzor” tarzida kuchaytiriladi: toshboʻron vayronalikka olib keladi, tikanzorga aylanish esa vayronalikning yuqori darajasi. Bu oʻrinda G. lirik qahramon kechinmalari dinamikasini ifodalaydi, tuygʻuni kuchaytirib, kechinmani chuqurlashtirib boradi. Aksincha, E.Shukur quyidagi sheʼrda xuddi shu samaraga belgi-xususiyatni susaytirib boruvchi nutqiy birliklarni takrorlash orqali erishadi:

Jahonga sigʻmasak, uyga sigʻmasak,

Qayoqqa ketarmiz, ey dil, qayoqqa?

Na-da gul boʻloldik, na oʻt, na kesak

Qayoqqa ketarmiz, ey dil, qayoqqa?

Градация (лот. gradatio – изчил кучаймоқ) – мазмунни изчил кучайтириб боришга асосланган стилистик фигура. Г.нинг икки хил кўриниши мавжуд бўлиб, биринчиси нутқий бирликларни маъносига кўра белги-хусусият (ҳолат, ҳаракат ва б.)ни кучайтириш (климакс), иккинчиси эса сусайтириш (антиклимакс) тартибида кетма-кет келтириш орқали воқе бўлади. Мас., Иқбол Мирзо шеъридан олинган қуйидаги парчада маънонинг кучайтирилган такрори кузатилади:

Севгилим,

дилсизлар дилларимизни,

тошбўрон қилсалар,

вайрон қилсалар,

тиконлар қопласа йўлларимизни...

Бунда маъно “тошбўрон – вайрона – тиконзор” тарзида кучайтирилади: тошбўрон вайроналикка олиб келади, тиканзорга айланиш эса вайроналикнинг юқори даражаси. Бу ўринда Г. лирик қаҳрамон кечинмалари динамикасини ифодалайди, туйғуни кучайтириб, кечинмани чуқурлаштириб боради. Аксинча, Э.Шукур қуйидаги шеърда худди шу самарага белги-хусусиятни сусайтириб борувчи нутқий бирликларни такрорлаш орқали эришади:

Жаҳонга сиғмасак, уйга сиғмасак,

Қаёққа кетармиз, эй дил, қаёққа?

На-да гул бўлолдик, на ўт, на кесак

Қаёққа кетармиз, эй дил, қаёққа?