Grotesk

Grotesk (ital. grotta – yer ostidagi uy) – badiiy adabiyot va sanʼatdagi obrazlilikning fantastika, kulgi va mubolagʻaga asoslangan bir turi, uslub, badiiy usul. G.da reallik va xayolot, goʻzallik va xunuklik, fojeaviylik va komiklik kabi bir-biriga zid jihatlar gʻalati, ajabtovur bir tarzda birikib ketadi. Badiiy shartlilikning boshqa turlaridan farqli ravishda, G. hamisha namoyishkorona oshkoraligi bilan ajralib turadi. G. asosida yaratilgan badiiy voqelik nechogʻli gʻayritabiiy, mantiqsiz, ajabtovur boʻlmasin, uning mantiqiy asoslanishi talab qilinmaydi, zero, unda real voqelik emas, ijodkor tasavvuridagi voqelik aks etadi. G. terminining paydo boʻlish tarixi ham qiziq: shogirdlari bilan Rimdagi qazishmalarda ishtirok etgan mashhur rassom Rafael yer osti binolarida turfa bezaklar, odamlar, jonivoru oʻsimliklarning gʻayritabiiy suratlari solingan topilmalarga duch keladi. Shu topilmalardagi oʻziga xos tasvir uslubi keyinchalik G. terminiga asos boʻldi. G. obrazlilikning juda koʻhna turi, arxaik davrlardagi turli gʻayritabiiy maxluqlar (sfinkslar, kentavrlar, ximeralar va b.) tasviri uning ilk namunalaridir. Biroq qadim ajdodlar uchun G. badiiy shartlilik (usul, uslub yoki obrazlilik turi) boʻlmagan, ular bu narsalarni haqiqatda mavjud deb bilishgan. Koʻproq mifologiya taʼsirida G.dan antik ijodkorlar asarlaridayoq badiiy usul sifatida foydalanila boshlangan, biroq uning adabiyot va sanʼat arsenalidagi muhim vositalardan biriga aylanishi oʻrta asrlarga kelib amalga oshdi. Endi G. realistik unsurlar bilan uygʻunlashib, voqelikni idrok qilish, unga munosabatni ifodalashning beqiyos vositasiga aylandi. Uygʻonish davriga kelib karnaval madaniyatiga xos G. adabiyotda ham oʻz aksini topdi, xuddi karnavaldagi kabi G. kulgisi bir paytning oʻzida ham inkor, ham tasdiqdir. Xuddi shu jihatlari bilan F.Rablening “Gargantyua va Pantagryuel” asari “grotesk realizmi”ning mumtoz namunasi boʻlib qoldi. G. imkoniyatlaridan J.Svift, V.Gyugo, Gofman, N.V.Gogol, Saltikov-Shchedrin, M.Bulgakov, F.Kafka singari yirik soʻz sanʼatkorlari unumli foydalanganlar. Oʻzbek adabiyotidagi G.ning yaxshi namunalarini O.Muxtor (“Ming bir qiyofa”), X.Doʻstmuhammad (“Bozor”) asarlarida koʻrish mumkin.

Гротеск (итал. grotta – ер остидаги уй) – бадиий адабиёт ва санъатдаги образлиликнинг фантастика, кулги ва муболағага асосланган бир тури, услуб, бадиий усул. Г.да реаллик ва хаёлот, гўзаллик ва хунуклик, фожеавийлик ва комиклик каби бир-бирига зид жиҳатлар ғалати, ажабтовур бир тарзда бирикиб кетади. Бадиий шартлиликнинг бошқа турларидан фарқли равишда, Г. ҳамиша намойишкорона ошкоралиги билан ажралиб туради. Г. асосида яратилган бадиий воқелик нечоғли ғайритабиий, мантиқсиз, ажабтовур бўлмасин, унинг мантиқий асосланиши талаб қилинмайди, зеро, унда реал воқелик эмас, ижодкор тасаввуридаги воқелик акс этади. Г. терминининг пайдо бўлиш тарихи ҳам қизиқ: шогирдлари билан Римдаги қазишмаларда иштирок этган машҳур рассом Рафаэль ер ости биноларида турфа безаклар, одамлар, жонивору ўсимликларнинг ғайритабиий суратлари солинган топилмаларга дуч келади. Шу топилмалардаги ўзига хос тасвир услуби кейинчалик Г. терминига асос бўлди. Г. образлиликнинг жуда кўҳна тури, архаик даврлардаги турли ғайритабиий махлуқлар (сфинкслар, кентаврлар, химералар ва б.) тасвири унинг илк намуналаридир. Бироқ қадим аждодлар учун Г. бадиий шартлилик (усул, услуб ёки образлилик тури) бўлмаган, улар бу нарсаларни ҳақиқатда мавжуд деб билишган. Кўпроқ мифология таъсирида Г.дан антик ижодкорлар асарларидаёқ бадиий усул сифатида фойдаланила бошланган, бироқ унинг адабиёт ва санъат арсеналидаги муҳим воситалардан бирига айланиши ўрта асрларга келиб амалга ошди. Энди Г. реалистик унсурлар билан уйғунлашиб, воқеликни идрок қилиш, унга муносабатни ифодалашнинг беқиёс воситасига айланди. Уйғониш даврига келиб карнавал маданиятига хос Г. адабиётда ҳам ўз аксини топди, худди карнавалдаги каби Г. кулгиси бир пайтнинг ўзида ҳам инкор, ҳам тасдиқдир. Худди шу жиҳатлари билан Ф.Рабленинг “Гаргантюа ва Пантагрюэль” асари “гротеск реализми”нинг мумтоз намунаси бўлиб қолди. Г. имкониятларидан Ж.Свифт, В.Гюго, Гофман, Н.В.Гоголь, Салтиков-Шчедрин, М.Булгаков, Ф.Кафка сингари йирик сўз санъаткорлари унумли фойдаланганлар. Ўзбек адабиётидаги Г.нинг яхши намуналарини О.Мухтор (“Минг бир қиёфа”), Х.Дўстмуҳаммад (“Бозор”) асарларида кўриш мумкин.