Hajv

Hajv (ar. هجو – ustidan kulmoq) – biror shaxsni tanqid qilish, ayovsiz qoralash, kamchiliklarini sanab, ayblash maqsadida yaratiluvchi asar, adabiy janr. Avval arab sheʼriyatida keng tarqalgan H.larda raqibni qoralash, sharmanda qilish uchun yolgʻon uydirmalar toʻqish, jismoniy nuqsonlarni yuzga solish, hatto uyatsiz soʻzlarni ishlatish ham odatiy boʻlib, baʼzan H.ning haqorat va tuhmatga aylanib ketish hollari ham uchragan. Mutaxassislar H.ning satiradan farqi sifatida konkret shaxsga qaratilganlikni koʻrsatadilar, yaʼni hajvchining maqsadi ijtimoiy hayotdagi muayyan holatni badiiy umumlashtirib, gʻoyaviy inkor qilish emas. Biroq bu fikrni mutlaqlashtirish ham toʻgʻri boʻlmaydi. Aniqrogʻi, bu H. janrining ilk bosqichlariga xos boʻlib, keyingi davr sheʼriyatida unda satiraga xos xususiyatlar, xususan, ijtimoiy yoʻnaltirilganlik ham koʻzga tashlana boradi. H.ning konkret shaxsga yoʻnaltirilganligi unda subyektivlikning kuchayishiga zamin yaratadi, yaʼni muallifning oʻsha shaxsga munosabati hal qiluvchi ahamiyat kasb etib qolishi mumkin boʻladi. Shu bois ham H.ning qadimgi namunalarida, ayniqsa, arab sheʼriyatida ayovsiz tanqid ortida shoirning shaxsiy manfaatlari turib qolishi koʻp kuzatiladi. Lekin haqiqiy shoirlar H.ga hammavaqt umum manfaatini koʻzlagan holda qoʻl urganlar, tanqid qilinayotgan shaxsda ijobiy xislatlarni shakllantirish, xalqqa foydasi tegadigan insonga aylantirishni maqsad qilganlar. Mas., manbalarda arab shoiri Abul Fath al Bustiy bir H.ida Mahmud Gʻaznaviy otasi kabi xalqqa zulmni oshirib yuborganini aytarkan, “otang qaysar eshakka oʻxshab qolgan edi”, deyishga jurʼat qilgani yoki Somoniy vazirlaridan birortasi Movarounnahr shoirlari H.idan omon qolmagani, mansabdorlarni tanqid qilishda ular eng haqoratli soʻzlarni ishlatishdan ham qoʻrqmaganligi qayd etiladi. Oʻzbek mumtoz sheʼriyatida shohlar yoki mansabdorlarga tanqidiy munosabat bildirilgan oʻrinlar koʻplab uchrasa-da, H. janri XVIII asrdan boshlabgina ommalashdiki, bu ayni shu davrdan sheʼriyatimizda ijtimoiylashuv jarayoni boshlangani bilan izohlanadi. XVIII asrning ikkinchi yarmi – XIX asr boshlarida yashagan Mujrim Obid ijodida “ogʻziga har na kelsa deb, oldiga har na kelsa yeb” yuradigan, kambagʻalni turtkilab, boylarga laganbardorlik qiladigan shaxslar tanqid qilingan H.lar uchraydi. Arab sheʼriyatidagi H.larda boʻlgani kabi, oʻzbek H.larida ham aniq bir shaxs obyekt qilib olingan. Mas., Muqimiyning “Hajvi Viktorboy”, “Hajvi Viktor”, “Voqeai Viktor”; Muhyining “Dar mazammati Vektur” H.larida bir qator oʻzbek savdogarlarini chuv tushirgan Qoʻqondagi aka-uka Kamenskiylar savdo idorasining ish boshqaruvchisi Viktor Axmatov obyekt qilib olingan (Muhyi Viktordan koʻra koʻproq unga aldangan laqma oʻzbeklarni tanqid qilishni koʻzlagan). Muqimiy oʻz davrida hajvchi shoir sifatida shuhrat qozongan. Uning 1910 yilda bosilgan toʻplamini “Devoni Muqimiy maa hajviyot” deb nomlashi ham shundan dalolat. Shoirning yuqorida sanalganlardan tashqari, “Toʻyi iqonbachcha”, “Moskovchi boy taʼrifida”, “Saylov”, “Dar shikoyati Laxtin”, “Voqeai koʻr Ashurboy hoji” asarlari ham aniq shaxslar tanqid qilingan H.lardir. Umuman olganda, XIX asr oxiri – XX asr boshlarida H. sheʼriyatimizdagi eng faol janrlardan biriga aylangan, Muqimiy, Zavqiy, Abdulqodir Savdo (“Bepul” taxallusi bilan), Tavallo (“Magʻzava” taxallusi bilan) kabi shoirlar yozgan H.lar mashhur boʻlgan. Yuqorida aytilganidek, bu H.lar endi oʻzida satiraga xos xususiyatlarni ham mujassam etgan, garchi konkret shaxs obyekt qilib olinsa-da, ular ijtimoiy hayotdagi holatlarni umumlashtirib tanqid qilishga qaratilgandir. Buni Zavqiyning mashhur “Ahli rasta hajvi”da yaqqol koʻrish mumkin. Shoir Zavqiy 1905 – 1906 yillarda 47 baytli “Ahli rasta hajvi”ni yozib, 46 kishini nomma-nom sanab, har birini ayovsiz tanqid qilarkan, umuman “rasta ahli”ga xos kirdikorlarni fosh qilish maqsadini koʻzlaydi. Yaʼni asar, bir tomondan, mumtoz hajvchilik anʼanalarini davom ettirsa, ikkinchi tomondan, zamonaviy satira xususiyatlarini namoyon etadi. Mumtoz H. anʼanalari, mas.,

Shokir qora tarzi odam ermish,

Ming laʼnat oʻshal qora eshakka, –

kabi satrlarda koʻzga tashlanadi. Tabiatan mutoyibaga moyil boʻlgan Zavqiyning sayohatnomasi ham “Obid mingboshi haqida hajv” nomi bilan shuhrat qozongan.

Ҳажв (ар. هجو – устидан кулмоқ) – бирор шахсни танқид қилиш, аёвсиз қоралаш, камчиликларини санаб, айблаш мақсадида яратилувчи асар, адабий жанр. Аввал араб шеъриятида кенг тарқалган Ҳ.ларда рақибни қоралаш, шарманда қилиш учун ёлғон уйдирмалар тўқиш, жисмоний нуқсонларни юзга солиш, ҳатто уятсиз сўзларни ишлатиш ҳам одатий бўлиб, баъзан Ҳ.нинг ҳақорат ва туҳматга айланиб кетиш ҳоллари ҳам учраган. Мутахассислар Ҳ.нинг сатирадан фарқи сифатида конкрет шахсга қаратилганликни кўрсатадилар, яъни ҳажвчининг мақсади ижтимоий ҳаётдаги муайян ҳолатни бадиий умумлаштириб, ғоявий инкор қилиш эмас. Бироқ бу фикрни мутлақлаштириш ҳам тўғри бўлмайди. Аниқроғи, бу Ҳ. жанрининг илк босқичларига хос бўлиб, кейинги давр шеъриятида унда сатирага хос хусусиятлар, хусусан, ижтимоий йўналтирилганлик ҳам кўзга ташлана боради. Ҳ.нинг конкрет шахсга йўналтирилганлиги унда субъективликнинг кучайишига замин яратади, яъни муаллифнинг ўша шахсга муносабати ҳал қилувчи аҳамият касб этиб қолиши мумкин бўлади. Шу боис ҳам Ҳ.нинг қадимги намуналарида, айниқса, араб шеъриятида аёвсиз танқид ортида шоирнинг шахсий манфаатлари туриб қолиши кўп кузатилади. Лекин ҳақиқий шоирлар Ҳ.га ҳаммавақт умум манфаатини кўзлаган ҳолда қўл урганлар, танқид қилинаётган шахсда ижобий хислатларни шакллантириш, халққа фойдаси тегадиган инсонга айлантиришни мақсад қилганлар. Мас., манбаларда араб шоири Абул Фатҳ ал Бустий бир Ҳ.ида Маҳмуд Ғазнавий отаси каби халққа зулмни ошириб юборганини айтаркан, “отанг қайсар эшакка ўхшаб қолган эди”, дейишга журъат қилгани ёки Сомоний вазирларидан бирортаси Мовароуннаҳр шоирлари Ҳ.идан омон қолмагани, мансабдорларни танқид қилишда улар энг ҳақоратли сўзларни ишлатишдан ҳам қўрқмаганлиги қайд этилади. Ўзбек мумтоз шеъриятида шоҳлар ёки мансабдорларга танқидий муносабат билдирилган ўринлар кўплаб учраса-да, Ҳ. жанри XVIII асрдан бошлабгина оммалашдики, бу айни шу даврдан шеъриятимизда ижтимоийлашув жараёни бошлангани билан изоҳланади. XVIII асрнинг иккинчи ярми – ХIХ аср бошларида яшаган Мужрим Обид ижодида “оғзига ҳар на келса деб, олдига ҳар на келса еб” юрадиган, камбағални турткилаб, бойларга лаганбардорлик қиладиган шахслар танқид қилинган Ҳ.лар учрайди. Араб шеъриятидаги Ҳ.ларда бўлгани каби, ўзбек Ҳ.ларида ҳам аниқ бир шахс объект қилиб олинган. Мас., Муқимийнинг “Ҳажви Викторбой”, “Ҳажви Виктор”, “Воқеаи Виктор”; Муҳйининг “Дар мазаммати Вектур” Ҳ.ларида бир қатор ўзбек савдогарларини чув туширган Қўқондаги ака-ука Каменскийлар савдо идорасининг иш бошқарувчиси Виктор Ахматов объект қилиб олинган (Муҳйи Виктордан кўра кўпроқ унга алданган лақма ўзбекларни танқид қилишни кўзлаган). Муқимий ўз даврида ҳажвчи шоир сифатида шуҳрат қозонган. Унинг 1910 йилда босилган тўпламини “Девони Муқимий маа ҳажвиёт” деб номлаши ҳам шундан далолат. Шоирнинг юқорида саналганлардан ташқари, “Тўйи иқонбачча”, “Московчи бой таърифида”, “Сайлов”, “Дар шикояти Лахтин”, “Воқеаи кўр Ашурбой ҳожи” асарлари ҳам аниқ шахслар танқид қилинган Ҳ.лардир. Умуман олганда, ХIХ аср охири – ХХ аср бошларида Ҳ. шеъриятимиздаги энг фаол жанрлардан бирига айланган, Муқимий, Завқий, Абдулқодир Савдо (“Бепул” тахаллуси билан), Тавалло (“Мағзава” тахаллуси билан) каби шоирлар ёзган Ҳ.лар машҳур бўлган. Юқорида айтилганидек, бу Ҳ.лар энди ўзида сатирага хос хусусиятларни ҳам мужассам этган, гарчи конкрет шахс объект қилиб олинса-да, улар ижтимоий ҳаётдаги ҳолатларни умумлаштириб танқид қилишга қаратилгандир. Буни Завқийнинг машҳур “Аҳли раста ҳажви”да яққол кўриш мумкин. Шоир Завқий 1905 – 1906 йилларда 47 байтли “Аҳли раста ҳажви”ни ёзиб, 46 кишини номма-ном санаб, ҳар бирини аёвсиз танқид қиларкан, умуман “раста аҳли”га хос кирдикорларни фош қилиш мақсадини кўзлайди. Яъни асар, бир томондан, мумтоз ҳажвчилик анъаналарини давом эттирса, иккинчи томондан, замонавий сатира хусусиятларини намоён этади. Мумтоз Ҳ. анъаналари, мас.,

Шокир қора тарзи одам эрмиш,

Минг лаънат ўшал қора эшакка, –

каби сатрларда кўзга ташланади. Табиатан мутойибага мойил бўлган Завқийнинг саёҳатномаси ҳам “Обид мингбоши ҳақида ҳажв” номи билан шуҳрат қозонган.