Iltifot

Iltifot (ar. الطفات – alanglamoq, bir holatdan ikkinchi holatga oʻtmoq) – mumtoz adabiyotdagi sheʼriy sanʼat, baytda bir shaxsdan boshqa bir shaxsga koʻchish, yaʼni I shaxsdan II yoki III shaxsga, II shaxsdan I yoki III shaxsga, III shaxsdan I yoki II shaxsga koʻrinishda koʻchish. Shayx Ahmad Xudoydod Taroziy I.ni “muxotabadin mugʻoyibagʻa bormoq yo gʻaybdin xitobqa kelmoq”, deb taʼriflagan. Yaʼni xitob qilinuvchi (II shaxs)dan nutq soʻzlanib turgan vaziyatda mavjud boʻlmagan III shaxs (mugʻoyiba – gʻayb)ga koʻchish I. deyiladi. Mas., Atoyining:

El tirik derlar meni, koʻnglimda fikr etsam vale,

Bu tiriklikda boʻlur yuz ming balo sizsiz menga, –

baytida avval III shaxs (El tirik derlar) haqida soʻz boradi, undan I shaxsga (fikr etsam), soʻng esa II shaxsga (sizsiz menga) koʻchiladi.

Илтифот (ар. الطفات – алангламоқ, бир ҳолатдан иккинчи ҳолатга ўтмоқ) – мумтоз адабиётдаги шеърий санъат, байтда бир шахсдан бошқа бир шахсга кўчиш, яъни I шахсдан II ёки III шахсга, II шахсдан I ёки III шахсга, III шахсдан I ёки II шахсга кўринишда кўчиш. Шайх Аҳмад Худойдод Тарозий И.ни “мухотабадин муғойибаға бормоқ ё ғайбдин хитобқа келмоқ”, деб таърифлаган. Яъни хитоб қилинувчи (II шахс)дан нутқ сўзланиб турган вазиятда мавжуд бўлмаган III шахс (муғойиба – ғайб)га кўчиш И. дейилади. Мас., Атойининг:

Эл тирик дерлар мени, кўнглимда фикр этсам вале,

Бу тирикликда бўлур юз минг бало сизсиз менга, –

байтида аввал III шахс (Эл тирик дерлар) ҳақида сўз боради, ундан I шахсга (фикр этсам), сўнг эса II шахсга (сизсиз менга) кўчилади.