Impressionizm

Impressionizm (fr. impression – taassurot) – XIX asrning soʻnggi choragida dastlab rangtasvir sanʼatida paydo boʻlib, keyinchalik boshqa sanʼatlarga ham sezilarli taʼsir oʻtkazgan yoʻnalish. Adabiyotga tatbiqan I. termini keng va tor maʼnolarda qoʻllanadi. Keng maʼnoda I.ga turli ijodiy metodlar doirasida kuzatilgan uslub hodisasi sifatida qaraladi. Jumladan, impressionistik uslub realist sanʼatkorlar (Gi de Mopassan, A.P.Chexov, I.A.Bunin va b.)ijodida ham kuzatilib, realistik tasvir imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat qilgan. I. uslubi olamni yangicha koʻrishga intilish mahsulidir, uning dastlab rangtasvirda qaror topgani ham shundan. Bu uslubda tasvirlangan narsa reallikdagiga monand aniq va mukammal shakl kasb etmaydi: u goʻyo shtrixlar bilan chiziladi va har bir shtrix oʻzida oʻsha narsadan olingan oniy taassurotni aks ettiradi. Shunga qaramay, bu shtrixlar butun tarkibida bir-biri bilan uzviy aloqador, taassurotlar birligi oʻsha narsa haqidagi yaxlit tasavvurni beraveradi. Shunga oʻxshash, soʻz bilan amalga oshirilgan impressionistik tasvirda ham oniy taassurot qayd etiladi: goʻyo voqelikdagi narsa-hodisalar maʼlum maqsaddan kelib chiqqan holda saylab emas, taassurotlar asosida tasodifiy tarzda tasvirdan joy oladi. Natijada realistik tasvirga xos muhim detallarni maqsadli tanlash (“sahnada miltiq boʻlsa, u otilishi kerak”) va shundan kelib chiquvchi barcha detallarning bir-biriga bogʻliqligi tamoyili buziladi, tasvirlangan narsa tasavvurda yaxlit shakli-shamoyili bilan jonlanmaydi. Lekin detallarning assotsiativ aloqalari butunlikni hosil qilaveradi, chunki tasvir bitta subyekt nigohi orqali berilgan, faqat bu nigoh olamni fotoapparat obyektivi kabi emas, chin maʼnoda “qalbdan oʻtkazib” koʻradi. Bu esa tasvirga serjilolik, koʻpmaʼnolilik, emotsional toʻyintirilganlik baxsh etadi, uning estetik taʼsir kuchini oshiradi. Shu jihatlari tufayli impressionistik uslub xususiyatlari realizm, naturalizm, neoromantizm, simvolizm singari turli ijodiy tamoyillarga tayangan adabiy yoʻnalish va oqimlarga mansub ijodkorlar eʼtiborini tortdi, uslubining tarkibiy qismiga aylandi.

Mazkur xususiyatlarni mutlaqlashtirish, ularni uslub hodisasi emas, dunyoni yangicha koʻrish va idrok etish deb bilish oqibatida XX asr boʻsagʻasiga kelib I. alohida yoʻnalish, ijodiy metod sifatida shakllandi. Bu metod inson ongining oniy holatlarida hosil boʻluvchi, faqat his etilishi mumkin boʻlgan tutqich bermas taassurotlarnigina haqiqiy deb bildi. Shunga koʻra, u sirli ishoralarga asoslangan obrazlar yaratadi, ularning yordamida inson ongining chuqur puchmoqlariga nazar solmoqchi boʻladi. Ayni shu jihatlari bilan u “ong oqimi” adabiyotiga asos yaratdi. Alohida adabiy yoʻnalish (ijodiy metod) sifatidagi I. XX asr oʻrtalariga kelib barham topdi.

Импрессионизм (фр. impression – таассурот) – XIX асрнинг сўнгги чорагида дастлаб рангтасвир санъатида пайдо бўлиб, кейинчалик бошқа санъатларга ҳам сезиларли таъсир ўтказган йўналиш. Адабиётга татбиқан И. термини кенг ва тор маъноларда қўлланади. Кенг маънода И.га турли ижодий методлар доирасида кузатилган услуб ҳодисаси сифатида қаралади. Жумладан, импрессионистик услуб реалист санъаткорлар (Ги де Мопассан, А.П.Чехов, И.А.Бунин ва б.)ижодида ҳам кузатилиб, реалистик тасвир имкониятларини кенгайтиришга хизмат қилган. И. услуби оламни янгича кўришга интилиш маҳсулидир, унинг дастлаб рангтасвирда қарор топгани ҳам шундан. Бу услубда тасвирланган нарса реалликдагига монанд аниқ ва мукаммал шакл касб этмайди: у гўё штрихлар билан чизилади ва ҳар бир штрих ўзида ўша нарсадан олинган оний таассуротни акс эттиради. Шунга қарамай, бу штрихлар бутун таркибида бир-бири билан узвий алоқадор, таассуротлар бирлиги ўша нарса ҳақидаги яхлит тасаввурни бераверади. Шунга ўхшаш, сўз билан амалга оширилган импрессионистик тасвирда ҳам оний таассурот қайд этилади: гўё воқеликдаги нарса-ҳодисалар маълум мақсаддан келиб чиққан ҳолда сайлаб эмас, таассуротлар асосида тасодифий тарзда тасвирдан жой олади. Натижада реалистик тасвирга хос муҳим деталларни мақсадли танлаш (“саҳнада милтиқ бўлса, у отилиши керак”) ва шундан келиб чиқувчи барча деталларнинг бир-бирига боғлиқлиги тамойили бузилади, тасвирланган нарса тасаввурда яхлит шакли-шамойили билан жонланмайди. Лекин деталларнинг ассоциатив алоқалари бутунликни ҳосил қилаверади, чунки тасвир битта субъект нигоҳи орқали берилган, фақат бу нигоҳ оламни фотоаппарат объективи каби эмас, чин маънода “қалбдан ўтказиб” кўради. Бу эса тасвирга сержилолик, кўпмаънолилик, эмоционал тўйинтирилганлик бахш этади, унинг эстетик таъсир кучини оширади. Шу жиҳатлари туфайли импрессионистик услуб хусусиятлари реализм, натурализм, неоромантизм, символизм сингари турли ижодий тамойилларга таянган адабий йўналиш ва оқимларга мансуб ижодкорлар эътиборини тортди, услубининг таркибий қисмига айланди.

Мазкур хусусиятларни мутлақлаштириш, уларни услуб ҳодисаси эмас, дунёни янгича кўриш ва идрок этиш деб билиш оқибатида XX аср бўсағасига келиб И. алоҳида йўналиш, ижодий метод сифатида шаклланди. Бу метод инсон онгининг оний ҳолатларида ҳосил бўлувчи, фақат ҳис этилиши мумкин бўлган тутқич бермас таассуротларнигина ҳақиқий деб билди. Шунга кўра, у сирли ишораларга асосланган образлар яратади, уларнинг ёрдамида инсон онгининг чуқур пучмоқларига назар солмоқчи бўлади. Айни шу жиҳатлари билан у “онг оқими” адабиётига асос яратди. Алоҳида адабий йўналиш (ижодий метод) сифатидаги И. XX аср ўрталарига келиб барҳам топди.