Intertekstuallik

Intertekstuallik (lot. inter – aro, textum – toʻqima, mato, matn) – fanga fransuz filologi Yu.Kristeva kiritgan termin. Unga koʻra, har qanday matn avval mavjud boʻlgan matnlarni transformatsiya qilgan holda oʻziga singdirgan sitatalar majmuidir. Mutaxassislar I. konsepsiyasi rus olimi M.Baxtin qarashlarini rivojlantirish, boshqacha aytganda, qayta idrok etish asosida vujudga kelganini taʼkidlaydilar. M.Baxtin adabiyotning mavjudlik qonuniyatlari haqida toʻxtalib, har qanday asar oʻzida ijodkor voqeligini aks ettirgani holda, oʻzidan avvalgi va oʻziga zamondosh adabiyot bilan muntazam dialogik aloqada boʻladi, yaʼni adabiyotning mavjudligi intersubyektiv xarakterga ega deb biladi. M.Baxtin taʼlimotining formal tomoniga urgʻu bergan Yu.Kristeva esa dialogni matnlar doirasi bilan cheklab, intersubyektivlik oʻrniga intertekstuallikni oldingi planga chiqaradi. I. tushunchasi strukturalizm va poststrukturalizm yoʻnalishidagi adabiyotshunoslikda juda tez ommalashdi. Jumladan, fransuz adabiyotshunosi R.Bart ham I.ni qoʻllab quvvatlaydi, har qanday matn “qoʻshtirnoqsiz sitata” deb biladi. Yaʼni unga koʻra, har qanday matn mohiyatan intertekst boʻlib, unda avvalgi va joriy madaniyatga oid matnlar u yoki bu darajada tanib olish mumkin boʻlgan alfozda mavjuddir. Albatta, adabiy asar oʻzidan oldingi va joriy zamondosh adabiyot bilan dialogik aloqada ekan, unda boshqa matnlarning izlari sezilishi (q. reminissensiya) tabiiy. Biroq postrukturalistlar bu holni mutlaqlashtiradilar, uni badiiy asar tabiatini belgilovchi qonuniyat maqomiga koʻtaradilar. Avvalo, ular matnni gʻoyat keng tushunishadi: adabiyot, madaniyat, jamiyat, tarix, inson – bularning bari matn, bari matn tarzida oʻqilishi va uqilishi mumkin. Shundan kelib chiqib, insoniyat madaniyati toʻlaligicha bitta intertekst sifatida tushunildiki, u yangi yaratilayotgan har qanday matnga asos (podtekst) boʻlib xizmat qiladi. Demak, yangi yaratilayotgan matn subyekti madaniyatning ulkan intertekstini tashkil qilayotgan sanoqsiz matnlarga singib ketadi, yoʻqoladi. Shu tariqa matn muallifi intertekstual oʻyin proyeksiya qilinadigan boʻshliq deb tushuniladi, matnga esa individning maqsadli faoliyati emas, ongsiz tarzda amalga oshuvchi “intertekstual oʻyin” mahsuli sifatida qaraladi. Bu esa badiiy ijodda individuallikni inkor etib, tabiiy ravishda, “subyekt oʻlimi” (Fuko), “avtor oʻlimi” (R.Bart) konsepsiyalariga bogʻlanadi.

Интертекстуаллик (лот. inter – аро, textum – тўқима, мато, матн) – фанга француз филологи Ю.Кристева киритган термин. Унга кўра, ҳар қандай матн аввал мавжуд бўлган матнларни трансформация қилган ҳолда ўзига сингдирган цитаталар мажмуидир. Мутахассислар И. концепцияси рус олими М.Бахтин қарашларини ривожлантириш, бошқача айтганда, қайта идрок этиш асосида вужудга келганини таъкидлайдилар. М.Бахтин адабиётнинг мавжудлик қонуниятлари ҳақида тўхталиб, ҳар қандай асар ўзида ижодкор воқелигини акс эттиргани ҳолда, ўзидан аввалги ва ўзига замондош адабиёт билан мунтазам диалогик алоқада бўлади, яъни адабиётнинг мавжудлиги интерсубъектив характерга эга деб билади. М.Бахтин таълимотининг формал томонига урғу берган Ю.Кристева эса диалогни матнлар доираси билан чеклаб, интерсубъективлик ўрнига интертекстуалликни олдинги планга чиқаради. И. тушунчаси структурализм ва постструктурализм йўналишидаги адабиётшуносликда жуда тез оммалашди. Жумладан, француз адабиётшуноси Р.Барт ҳам И.ни қўллаб қувватлайди, ҳар қандай матн “қўштирноқсиз цитата” деб билади. Яъни унга кўра, ҳар қандай матн моҳиятан интертекст бўлиб, унда аввалги ва жорий маданиятга оид матнлар у ёки бу даражада таниб олиш мумкин бўлган алфозда мавжуддир. Албатта, адабий асар ўзидан олдинги ва жорий замондош адабиёт билан диалогик алоқада экан, унда бошқа матнларнинг излари сезилиши (қ. реминисценция) табиий. Бироқ поструктуралистлар бу ҳолни мутлақлаштирадилар, уни бадиий асар табиатини белгиловчи қонуният мақомига кўтарадилар. Аввало, улар матнни ғоят кенг тушунишади: адабиёт, маданият, жамият, тарих, инсон – буларнинг бари матн, бари матн тарзида ўқилиши ва уқилиши мумкин. Шундан келиб чиқиб, инсоният маданияти тўлалигича битта интертекст сифатида тушунилдики, у янги яратилаётган ҳар қандай матнга асос (подтекст) бўлиб хизмат қилади. Демак, янги яратилаётган матн субъекти маданиятнинг улкан интертекстини ташкил қилаётган саноқсиз матнларга сингиб кетади, йўқолади. Шу тариқа матн муаллифи интертекстуал ўйин проекция қилинадиган бўшлиқ деб тушунилади, матнга эса индивиднинг мақсадли фаолияти эмас, онгсиз тарзда амалга ошувчи “интертекстуал ўйин” маҳсули сифатида қаралади. Бу эса бадиий ижодда индивидуалликни инкор этиб, табиий равишда, “субъект ўлими” (Фуко), “автор ўлими” (Р.Барт) концепцияларига боғланади.