Intonatsiya

Intonatsiya (lot. intone – kuchli talaffuz etaman) – jonli nutqning ifodaviyligini taʼminlovchi asosiy omil, tilning fonetik vositalari (tovush toni, talaffuz tempi, tembr, pauzalar, melodika, mantiqiy va emfatik urgʻular) majmui. I. jumla mazmunining reallashuvida (yaʼni soʻzlovchi yuklayotgan mazmun, xabar qilinayotgan narsaga modal munosabat, suhbatdoshga munosabat va sh.k.larning ifodalanishida) hal qiluvchi ahamiyatga ega. Yozma nutqda I. jumla qurilishi, shuningdek, tinish belgilari, grafik vositalar (maʼlum soʻz yoki boʻlakni ostiga chizib, kursiv, qoraytirish yoki bosh harflar bilan yozib taʼkidlash; soʻzlarni oʻzgacha tarzda, mas., boʻgʻinlarga ajratib, ayrim tovushlarni ikkilantirib va b.) orqali beriladi. Biroq bu vositalar ham jonli nutq I.sini toʻliq berishga qodir emas, yozma nutq I.si “ichki quloq” bilan his qilinadi, demakki, bungacha u xayolan “talaffuz etiladi”. Nutq hodisasi sanaluvchi badiiy asar mazmunini ifodalash, oʻquvchiga gʻoyaviy-emotsional munosabatni yuqtirish va shu asosda unga muayyan estetik taʼsir oʻtkazishda I.ning juda katta roli borki, u sheʼriy nutqda, ayniqsa, muhimdir. Adabiyotshunoslikda poetik I. haqida gap ketganda, koʻproq sheʼriy nutq nazarda tutilishi ham shundan. Sheʼriy nutqning turoq, misra va bandlarga boʻlinishi, ularning har biri turli uzunlikdagi pauzalar bilan ajratilishi, poetik sintaksisning oʻziga xosligi sheʼr ritmik-intonatsion qurilishini belgilaydi. Yozuvda sheʼr I.sini taʼkidlab koʻrsatish, uni oʻziga xos tarzda kodlashtirishda emfatik urgʻular, qofiyalanish tartibi, misradagi soʻzlarning alohida qatorga chiqarilishi, turli sathdagi (tovush, soʻz, misra) takrorlar, sintaktik parallelizmlar, turli grafik vositalar ham muhim ahamiyat kasb etadi. Koʻrinadiki, sheʼr I.si uning sintaktik qurilishi, grafik ifodalanishi bilan bevosita bogʻliq ekan. Bungacha, asosan, sheʼrning shakliy tomoni haqida gapirildi. Biroq shuning oʻzi bilan kifoyalanish kamlik qiladi, chunki I.ni belgilashda til vositalari orqali ifodalanayotgan mazmun ham katta ahamiyat kasb etadi. Zero, aslida, sheʼrning ilk misrasidagi soʻzlar, uning jumla qurilishi bizga I.dan darak beradi. Mas.: “Tarixingdir ming asrlar ichra pinhon, oʻzbegim” (E.Vohidov) yoki “Yurtim, senga sheʼr bitdim bugun” (A.Oripov) misralari oʻquvchini tantanavor, iftixor bilan toʻliq I.ga; “Olti oykim, sheʼr yozmayman, yuragim zada” (A.Oripov) yoki “Doʻstim, dilda ne bor soʻzlayin senga” (R.Parfi) misralari – oʻychan, falsafiy mushohadaga moyil I.ga sozlaydi. Demak, sheʼr I.si uning sintaktik-semantik qurilishi, ritmik tashkillanishi, grafik ifodalanishi orqali yuzaga chiqadi, deyilsa, toʻgʻriroq boʻladi.

Интонация (лот. intone – кучли талаффуз этаман) – жонли нутқнинг ифодавийлигини таъминловчи асосий омил, тилнинг фонетик воситалари (товуш тони, талаффуз темпи, тембр, паузалар, мелодика, мантиқий ва эмфатик урғулар) мажмуи. И. жумла мазмунининг реаллашувида (яъни сўзловчи юклаётган мазмун, хабар қилинаётган нарсага модал муносабат, суҳбатдошга муносабат ва ш.к.ларнинг ифодаланишида) ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Ёзма нутқда И. жумла қурилиши, шунингдек, тиниш белгилари, график воситалар (маълум сўз ёки бўлакни остига чизиб, курсив, қорайтириш ёки бош ҳарфлар билан ёзиб таъкидлаш; сўзларни ўзгача тарзда, мас., бўғинларга ажратиб, айрим товушларни иккилантириб ва б.) орқали берилади. Бироқ бу воситалар ҳам жонли нутқ И.сини тўлиқ беришга қодир эмас, ёзма нутқ И.си “ички қулоқ” билан ҳис қилинади, демакки, бунгача у хаёлан “талаффуз этилади”. Нутқ ҳодисаси саналувчи бадиий асар мазмунини ифодалаш, ўқувчига ғоявий-эмоционал муносабатни юқтириш ва шу асосда унга муайян эстетик таъсир ўтказишда И.нинг жуда катта роли борки, у шеърий нутқда, айниқса, муҳимдир. Адабиётшуносликда поэтик И. ҳақида гап кетганда, кўпроқ шеърий нутқ назарда тутилиши ҳам шундан. Шеърий нутқнинг туроқ, мисра ва бандларга бўлиниши, уларнинг ҳар бири турли узунликдаги паузалар билан ажратилиши, поэтик синтаксиснинг ўзига хослиги шеър ритмик-интонацион қурилишини белгилайди. Ёзувда шеър И.сини таъкидлаб кўрсатиш, уни ўзига хос тарзда кодлаштиришда эмфатик урғулар, қофияланиш тартиби, мисрадаги сўзларнинг алоҳида қаторга чиқарилиши, турли сатҳдаги (товуш, сўз, мисра) такрорлар, синтактик параллелизмлар, турли график воситалар ҳам муҳим аҳамият касб этади. Кўринадики, шеър И.си унинг синтактик қурилиши, график ифодаланиши билан бевосита боғлиқ экан. Бунгача, асосан, шеърнинг шаклий томони ҳақида гапирилди. Бироқ шунинг ўзи билан кифояланиш камлик қилади, чунки И.ни белгилашда тил воситалари орқали ифодаланаётган мазмун ҳам катта аҳамият касб этади. Зеро, аслида, шеърнинг илк мисрасидаги сўзлар, унинг жумла қурилиши бизга И.дан дарак беради. Мас.: “Тарихингдир минг асрлар ичра пинҳон, ўзбегим” (Э.Воҳидов) ёки “Юртим, сенга шеър битдим бугун” (А.Орипов) мисралари ўқувчини тантанавор, ифтихор билан тўлиқ И.га; “Олти ойким, шеър ёзмайман, юрагим зада” (А.Орипов) ёки “Дўстим, дилда не бор сўзлайин сенга” (Р.Парфи) мисралари – ўйчан, фалсафий мушоҳадага мойил И.га созлайди. Демак, шеър И.си унинг синтактик-семантик қурилиши, ритмик ташкилланиши, график ифодаланиши орқали юзага чиқади, дейилса, тўғрироқ бўлади.