Iyhom

Iyhom (ar. ايهام – shubhaga solish, adashtirish) – mumtoz adabiyotdagi sheʼriy sanʼatlardan biri, sheʼrda (baʼzan nasrda ham) bir soʻzni bir joyning oʻzida ikki maʼnoda ishlatish. I.da matndagi soʻzning bir qarashda anglashilib turgan yaqin maʼnosidan tashqari yana bir uzoqroq maʼnosi mavjud boʻladi va shu uzoq maʼno shoirning asl muddaosi hisoblanadi. Ikki turli maʼnoda ishlatilgan birgina soʻz butun boshli baytni ikki xil tushunish imkonini beradi. Atoulloh Husayniy I. sanʼati “tavriya”, “taxyil”, “tasviya” nomlari bilan ham yuritilishini qayd etgan. Mas., Navoiyning:

Labingni soʻrgali muhri sukut ogʻzima tushmish

Ki, ul shakkar bila ernim biri biriga yopushmish, –

baytidagi “soʻrgali” soʻzining yaqin maʼnosi “soʻramoq” boʻlsa, uzoq maʼnosi “soʻrmoq”, yaʼni “boʻsa olmoq”dir. Ushbu soʻzning ikki xil maʼnosiga tayanib Bobur ham quyidagi mashhur baytida I. sanʼatini mohirona qoʻllagan:

Labing bagʻrimni qon qildi, koʻzimdin qon ravon qildi,

Nega holim yomon qildi, men andin bir soʻrorim bor.

Ийҳом (ар. ايهام – шубҳага солиш, адаштириш) – мумтоз адабиётдаги шеърий санъатлардан бири, шеърда (баъзан насрда ҳам) бир сўзни бир жойнинг ўзида икки маънода ишлатиш. И.да матндаги сўзнинг бир қарашда англашилиб турган яқин маъносидан ташқари яна бир узоқроқ маъноси мавжуд бўлади ва шу узоқ маъно шоирнинг асл муддаоси ҳисобланади. Икки турли маънода ишлатилган биргина сўз бутун бошли байтни икки хил тушуниш имконини беради. Атоуллоҳ Ҳусайний И. санъати “таврия”, “тахйил”, “тасвия” номлари билан ҳам юритилишини қайд этган. Мас., Навоийнинг:

Лабингни сўргали муҳри сукут оғзима тушмиш

Ки, ул шаккар била эрним бири бирига ёпушмиш, –

байтидаги “сўргали” сўзининг яқин маъноси “сўрамоқ” бўлса, узоқ маъноси “сўрмоқ”, яъни “бўса олмоқ”дир. Ушбу сўзнинг икки хил маъносига таяниб Бобур ҳам қуйидаги машҳур байтида И. санъатини моҳирона қўллаган:

Лабинг бағримни қон қилди, кўзимдин қон равон қилди,

Нега ҳолим ёмон қилди, мен андин бир сўрорим бор.