Iyjoz

Iyjoz (ar. ايجاز – qisqa, loʻnda) – oz soʻz (lafz) bilan koʻp maʼno ifoda etish. Ayrim manbalarda I. ham sanʼatlar sirasida sanalsa-da, aslida, u sanʼatga nisbatan kengroq tushuncha boʻlib, umuman nutq uslubiga xos xususiyatni anglatadi. Nutqdagi I.ga zid boʻlgan xususiyat, yaʼni oz maʼnoni koʻp soʻz bilan ifoda etish itnob (yoki bast), maʼno koʻlami va sarf etilayotgan soʻz miqdorining muvofiqligi esa musovot deb yuritiladi. Mavjud sheʼriy sanʼatlarning bir qismi (tashbeh, istiora, talmeh va b.) I.ni yuzaga chiqaradi, chunki ular yordamida, odatda, aslida tushuntirish uchun koʻproq soʻz sarf etiladigan narsa-hodisa, tushunchalarga oz soʻz bilan ishora qilinadi, shu ishora tufayli bayt yoki misra mazmuni soʻz bilan ifodalanganiga nisbatan beqiyos darajada kengayadi. Zero, ishora oʻquvchini matndan tashqaridagi kontekstga (voqelik, tarixiy voqea, boshqa bir asar va sh.k.) yoʻnaltiradi, natijada matn mazmuni oʻsha kontekst mazmuni bilan boyiydi. Aksincha, bir qator sanʼatlar (tafsir, takrir, jam, taqsim, tafriʼ kabi) maʼnoni ifodalash uchun koʻp soʻz sarflanishiga, yaʼni itnobga olib keladi. Mas., tafsir (q.) sanʼati baytda ifodalangan fikrning keyingi baytlarda sharhlanishini taqozo etadi, maʼno koʻlami oʻzgarmagani holda matn kengayadi. Shuning uchun ham ilmi balogʻada I. va musovotning maʼnoga xalal bermasligi, foydasiz itnobdan saqlanish talab etiladi. Yaʼni barcha hollarda ham meyorni saqlash zarur: oz soʻz bilan koʻp maʼno ifodalash yoki soʻz hajmining maʼnoga muvofiq boʻlishini koʻzlab mazmunni xiralashtirish ham, shu bilan birga, ortiqcha va foydasiz itnob ham maʼqul emas.

Ийжоз (ар. ايجاز – қисқа, лўнда) – оз сўз (лафз) билан кўп маъно ифода этиш. Айрим манбаларда И. ҳам санъатлар сирасида саналса-да, аслида, у санъатга нисбатан кенгроқ тушунча бўлиб, умуман нутқ услубига хос хусусиятни англатади. Нутқдаги И.га зид бўлган хусусият, яъни оз маънони кўп сўз билан ифода этиш итноб (ёки баст), маъно кўлами ва сарф этилаётган сўз миқдорининг мувофиқлиги эса мусовот деб юритилади. Мавжуд шеърий санъатларнинг бир қисми (ташбеҳ, истиора, талмеҳ ва б.) И.ни юзага чиқаради, чунки улар ёрдамида, одатда, аслида тушунтириш учун кўпроқ сўз сарф этиладиган нарса-ҳодиса, тушунчаларга оз сўз билан ишора қилинади, шу ишора туфайли байт ёки мисра мазмуни сўз билан ифодаланганига нисбатан беқиёс даражада кенгаяди. Зеро, ишора ўқувчини матндан ташқаридаги контекстга (воқелик, тарихий воқеа, бошқа бир асар ва ш.к.) йўналтиради, натижада матн мазмуни ўша контекст мазмуни билан бойийди. Аксинча, бир қатор санъатлар (тафсир, такрир, жам, тақсим, тафриъ каби) маънони ифодалаш учун кўп сўз сарфланишига, яъни итнобга олиб келади. Мас., тафсир (қ.) санъати байтда ифодаланган фикрнинг кейинги байтларда шарҳланишини тақозо этади, маъно кўлами ўзгармагани ҳолда матн кенгаяди. Шунинг учун ҳам илми балоғада И. ва мусовотнинг маънога халал бермаслиги, фойдасиз итнобдан сақланиш талаб этилади. Яъни барча ҳолларда ҳам меъёрни сақлаш зарур: оз сўз билан кўп маъно ифодалаш ёки сўз ҳажмининг маънога мувофиқ бўлишини кўзлаб мазмунни хиралаштириш ҳам, шу билан бирга, ортиқча ва фойдасиз итноб ҳам маъқул эмас.