Jonlantirish

Jonlantirish – keng maʼnoda metaforaning bir koʻrinishi, jonsiz narsa-hodisalarga inson, umuman, jonli mavjudotga xos sifatlarning berilishi. Shuningdek, jonivorlarga insonga xos sifatlarning berilishi ham J.ning bir koʻrinishi (antropomorfizm) sanaladi. J. badiiy asarda turli darajada voqe boʻladi: 1) stilistik figura. Inson tafakkuriga xos analogiyalar asosida (metaforik) fikrlash, til anʼanalari bilan bogʻliq holda va muayyan gʻoyaviy-estetik maqsadni koʻzlab badiiy nutqda narsa-hodisalarga jonli mavjudotlarga xos xususiyatlar beriladi. Mas., “Hovliqma jilgʻalar chopar beega” (A.Oripov) satrida insonga xos sifat (“hovliqma”) va harakat tarzi (“chopmoq”) jilgʻaga berilmoqdaki, bu bilan manzaraning jonli, taʼsirchan chiqishiga erishilmoqda. Stilistik figura sifatidagi yana bir koʻrinishi esa apostrofadir (q.); 2) badiiy usul. Muayyan bir maqsadni koʻzlagan holda narsa-buyumlar inson kabi harakatlantiriladi: ular oʻylaydi, iztirob chekadi, quvonadi va sh.k. Mas., “Oʻtgan kunlar”dagi Kumushning husniga mahliyo ariq suvi, X.Sultonovning “Yozning yolgʻiz yodgori” qissasidagi miltiq; 3) obrazlilik turi. Koʻp hollarda J. asosida ramziy va allegorik obrazlar yaratiladi. Jumladan, mumtoz adabiyotdagi tashxis sanʼati (q. tashxis) bunga misol boʻla oladi. Obrazlilikning bu turi hozirgi adabiyotda ham faol qoʻllanadi.

Жонлантириш – кенг маънода метафоранинг бир кўриниши, жонсиз нарса-ҳодисаларга инсон, умуман, жонли мавжудотга хос сифатларнинг берилиши. Шунингдек, жониворларга инсонга хос сифатларнинг берилиши ҳам Ж.нинг бир кўриниши (антропоморфизм) саналади. Ж. бадиий асарда турли даражада воқе бўлади: 1) стилистик фигура. Инсон тафаккурига хос аналогиялар асосида (метафорик) фикрлаш, тил анъаналари билан боғлиқ ҳолда ва муайян ғоявий-эстетик мақсадни кўзлаб бадиий нутқда нарса-ҳодисаларга жонли мавжудотларга хос хусусиятлар берилади. Мас., “Ҳовлиқма жилғалар чопар беэга” (А.Орипов) сатрида инсонга хос сифат (“ҳовлиқма”) ва ҳаракат тарзи (“чопмоқ”) жилғага берилмоқдаки, бу билан манзаранинг жонли, таъсирчан чиқишига эришилмоқда. Стилистик фигура сифатидаги яна бир кўриниши эса апострофадир (қ.); 2) бадиий усул. Муайян бир мақсадни кўзлаган ҳолда нарса-буюмлар инсон каби ҳаракатлантирилади: улар ўйлайди, изтироб чекади, қувонади ва ш.к. Мас., “Ўтган кунлар”даги Кумушнинг ҳуснига маҳлиё ариқ суви, Х.Султоновнинг “Ёзнинг ёлғиз ёдгори” қиссасидаги милтиқ; 3) образлилик тури. Кўп ҳолларда Ж. асосида рамзий ва аллегорик образлар яратилади. Жумладан, мумтоз адабиётдаги ташхис санъати (қ. ташхис) бунга мисол бўла олади. Образлиликнинг бу тури ҳозирги адабиётда ҳам фаол қўлланади.