Kalomi jomiʼ

Kalomi jomiʼ (ar. كلام – soʻz, جامع – jamlovchi, umumlashtiruvchi) – mumtoz adabiyotdagi sheʼriy sanʼat, sheʼrga yoki baytga pand-nasihat, oʻgit, axloq-odobga oid hikmat, zamondan yoki zamondoshlardan nolish maʼnolarini singdirish. Yaʼni K.j. maʼnaviy sanʼat boʻlib, u bayt yoki sheʼrning maʼno-mazmun tomoni bilan belgilanadi. Sirasi, mumtoz sheʼriyatdagi deyarli barcha asarlarda yo pand-nasihat, yo bir hayotiy hikmat, yo zamondan, doʻst-birodarlardan shikoyat mazmuni mavjud. Shu jihatdan qaralsa, K.j.ning sanʼat sanalishida muayyan darajada shartlilik, anʼanaviylik taʼsiri bor. Demak, mumtoz shoirlarimizning ming-minglab asarlarini, baytlarini bemalol K.j.ga misol sifatida keltirish mumkin. Mas., Navoiyning “Topmadim”, “Avvalgilarga oʻxshamas”, Boburning “Qoldimu” radifli gʻazallari, qator ruboiylarida zamondan, yor-birodarlardan nolish kuzatilsa, koʻplab asarlarida pand-nasihat, axloq-odobga oid hikmatlar aks etgan. Didaktik yoʻnalishda ijod qilgan Yassaviy, Soʻfi Olloyor, Huvaydo, Haziniy kabi koʻplab shoirlarning asarlarida esa pand-nasihat mazmuni ustuvordir. Mas., Yassaviyning:

Bedor boʻlgʻil, ey moʻʼmin, sahar vaqti ichinda,

Qutqor oʻzungni oʻtdin sahar vaqti ichinda.

Soʻfi Olloyorning:

Uyalma maʼrifatni oʻrganurdin

Joying tanur boʻlur qolsang tanurdin.

Huvaydoning:

Xoki poyi yaxshilar boʻl, xok boʻlmasdan burun,

Bu qaro yer qoʻyni senga chok boʻlmasdan burun.

Haziniyning:

Xudoning yodi birla yigʻlagil shomu saharlarda,

Yaqongni chok etib, san yigʻlagil shomu saharlarda, –

misralarida mana shunday holatni kuzatishimiz mumkin.

Каломи жомиъ (ар. كلام – сўз, جامع – жамловчи, умумлаштирувчи) – мумтоз адабиётдаги шеърий санъат, шеърга ёки байтга панд-насиҳат, ўгит, ахлоқ-одобга оид ҳикмат, замондан ёки замондошлардан нолиш маъноларини сингдириш. Яъни К.ж. маънавий санъат бўлиб, у байт ёки шеърнинг маъно-мазмун томони билан белгиланади. Сираси, мумтоз шеъриятдаги деярли барча асарларда ё панд-насиҳат, ё бир ҳаётий ҳикмат, ё замондан, дўст-биродарлардан шикоят мазмуни мавжуд. Шу жиҳатдан қаралса, К.ж.нинг санъат саналишида муайян даражада шартлилик, анъанавийлик таъсири бор. Демак, мумтоз шоирларимизнинг минг-минглаб асарларини, байтларини бемалол К.ж.га мисол сифатида келтириш мумкин. Мас., Навоийнинг “Топмадим”, “Аввалгиларга ўхшамас”, Бобурнинг “Қолдиму” радифли ғазаллари, қатор рубоийларида замондан, ёр-биродарлардан нолиш кузатилса, кўплаб асарларида панд-насиҳат, ахлоқ-одобга оид ҳикматлар акс этган. Дидактик йўналишда ижод қилган Яссавий, Сўфи Оллоёр, Ҳувайдо, Ҳазиний каби кўплаб шоирларнинг асарларида эса панд-насиҳат мазмуни устувордир. Мас., Яссавийнинг:

Бедор бўлғил, эй мўъмин, саҳар вақти ичинда,

Қутқор ўзунгни ўтдин саҳар вақти ичинда.

Сўфи Оллоёрнинг:

Уялма маърифатни ўрганурдин

Жойинг танур бўлур қолсанг танурдин.

Ҳувайдонинг:

Хоки пойи яхшилар бўл, хок бўлмасдан бурун,

Бу қаро ер қўйни сенга чок бўлмасдан бурун.

Ҳазинийнинг:

Худонинг ёди бирла йиғлагил шому саҳарларда,

Яқонгни чок этиб, сан йиғлагил шому саҳарларда, –

мисраларида мана шундай ҳолатни кузатишимиз мумкин.