Katarsis

Katarsis (yun. katharsis – xalos boʻlish, poklanish) – adabiyotshunoslikka Arastu tomonidan kiritilgan termin. Arastuga koʻra, tomoshabin tragediyani koʻrish asnosida hamdardlik va qoʻrquv tufayli oʻzidagi shunday affektlar (his-tuygʻular)dan tozalanadi. Yaʼni K. estetik kechinmaning mohiyatini tashkil qilib, qahramonning kechinmalarini qalbda qayta kechirish asosida voqe boʻladi. Arastu davridan buyon ushbu termin turlicha, baʼzan hatto bir-biriga zid talqinlarga uchradi. Shunga qaramay, hozirgi adabiyotshunoslikda koʻproq ikki maʼnoda faol ishlatiladi: 1) tomoshabinning dramatik asar, ayniqsa, tragediya qahramoni bilan u katastrofa (q.)ga uchragan onlardagi emotsional aloqasi; 2) har qanday adabiy asarni oʻqish asnosida yuzaga keladigan qahramon, oʻquvchi va muallif onglarining uchrashuvi, asarning mazmun (maʼnaviy) doirasini belgilab, unga estetik obyekt sifatidagi tugallik baxsh etuvchi muhim omil. Yaʼni bu maʼnoda K. terminining, garchi u koʻproq tragizm bilan bogʻliq holda tushunilsa-da, doirasi kengayadi, tragik K. bilan bir qatorda, uning boshqa koʻrinishlari (mas., komik K.) haqida ham gapirish mumkin boʻladi. Albatta, adabiyotshunoslik va estetikada badiiy asarni qabul qilish (badiiy retsepsiya) muammolarini oʻrganish chuqurlashib borgani sari K.ning maʼno diapazoni kengayib, talqinlar turlichaligi ham ortib boradi, shunga qaramay, termin oʻzining oʻzak maʼnosini saqlab qolmoqda.

Катарсис (юн. katharsis – халос бўлиш, покланиш) – адабиётшуносликка Арасту томонидан киритилган термин. Арастуга кўра, томошабин трагедияни кўриш асносида ҳамдардлик ва қўрқув туфайли ўзидаги шундай аффектлар (ҳис-туйғулар)дан тозаланади. Яъни К. эстетик кечинманинг моҳиятини ташкил қилиб, қаҳрамоннинг кечинмаларини қалбда қайта кечириш асосида воқе бўлади. Арасту давридан буён ушбу термин турлича, баъзан ҳатто бир-бирига зид талқинларга учради. Шунга қарамай, ҳозирги адабиётшуносликда кўпроқ икки маънода фаол ишлатилади: 1) томошабиннинг драматик асар, айниқса, трагедия қаҳрамони билан у катастрофа (қ.)га учраган онлардаги эмоционал алоқаси; 2) ҳар қандай адабий асарни ўқиш асносида юзага келадиган қаҳрамон, ўқувчи ва муаллиф онгларининг учрашуви, асарнинг мазмун (маънавий) доирасини белгилаб, унга эстетик объект сифатидаги тугаллик бахш этувчи муҳим омил. Яъни бу маънода К. терминининг, гарчи у кўпроқ трагизм билан боғлиқ ҳолда тушунилса-да, доираси кенгаяди, трагик К. билан бир қаторда, унинг бошқа кўринишлари (мас., комик К.) ҳақида ҳам гапириш мумкин бўлади. Албатта, адабиётшунослик ва эстетикада бадиий асарни қабул қилиш (бадиий рецепция) муаммоларини ўрганиш чуқурлашиб боргани сари К.нинг маъно диапазони кенгайиб, талқинлар турличалиги ҳам ортиб боради, шунга қарамай, термин ўзининг ўзак маъносини сақлаб қолмоқда.