Kinoya

Kinoya – 1) mumtoz adabiyotshunoslikda majoz (koʻchim)ning bir turi. Atoulloh Husayniy K.ning lugʻaviy maʼnosini “bir nimani derlar, lekin andin oʻzga nimani iroda qilurlar” tarzida ifodalaydiki, bu taʼrif koʻchim termini maʼnosiga yaqin keladi. Biroq boshqa bir oʻrinda u fikrini quyidagicha aniqlashtiradi: “...andin iboratturkim, bir maʼnoni anga lozimu tabiʼ maʼno uchun yasolgʻon lafz ila ul tarzda taʼbir qilurlarkim, agar ul lafzning oʻz yasogʻin iroda qilsalar ham ravo boʻlur…” Mazkur taʼrifga “fazl arbobi qoshigʻa koʻp borib kelmak anga lozimu tobiʼ boʻlgʻan koʻp kafsh yirtmoq bila taʼbir etiliptur...” misolining keltirilganidan K. aloqadorlik asosidagi koʻchim deb tushunilgani anglashiladi. Hozirda koʻchimning bu turi metonimiya (q.) deb yuritiladi; 2) hozirgi adabiyotshunoslikda ironiya terminining muqobili sifatida faol qoʻllanadi. Koʻchim turi sifatida K. soʻz yoki birikmani asl maʼnosidan boshqa, teskari maʼnoda qoʻllash demakdir. Metafora hamda metonimiyaga koʻchimning asosiy turlari sifatida qarab, boshqa koʻchim turlarining ulardan kelib chiqqani nazarda tutilsa, K.ni metafora tipidagi koʻchim, yaʼni “teskari oʻxshatish” asosidagi maʼno koʻchishi deyish mumkin. Mas., A.Qodiriy Kalvak maxzumning badbasharaligiga ishora qilib, uni “husni Yusuf” deb ataydiki, bu mohiyatan teskari oʻxshatishdir. Biroq K.ga faqat koʻchim turlaridan biri sifatidagina qarash munozarali masala. Jumladan, K.ning oʻxshatish obyektisiz ham namoyon boʻla olishi uni boshqa koʻchim turlaridan farqlaydi. Oddiygina “yaxshi” degan soʻzni teskari maʼnoda qoʻllash uchun ohangini oʻzgartirib aytish kifoya. Yoki “Lolazor” (M.Muhammad Doʻst) romanida sobiq Ittifoq rahbari “KATTA PAXTAKOR” deb ataladiki, bunda allyuziya (q.) orqali maʼno koʻchiriladi. Koʻchim soʻz yoki soʻz birikmasini koʻchma maʼnoda ishlatishni koʻzda tutadi, K. esa modallik ifodasi sifatida tilning barcha sathlarida va shu sath unsurlari (tovush, intonatsiya, soʻz, jumla va h.) vositasida ifodalanishi mumkin. Mas., K. nafaqat soʻzni teskari maʼnoda qoʻllash, balki jumlani kinoyaviy maʼno ifodalaydigan tartibda tuzish va shunga mos ohang yordamida ham yuzaga chiqarilishi mumkin. Bu holda stilistik figura sifatidagi K. haqida gapiriladiki, uning bir koʻrinishi sifatida antifrazis (q.) koʻrsatilishi mumkin.

Киноя – 1) мумтоз адабиётшуносликда мажоз (кўчим)нинг бир тури. Атоуллоҳ Ҳусайний К.нинг луғавий маъносини “бир нимани дерлар, лекин андин ўзга нимани ирода қилурлар” тарзида ифодалайдики, бу таъриф кўчим термини маъносига яқин келади. Бироқ бошқа бир ўринда у фикрини қуйидагича аниқлаштиради: “...андин ибораттурким, бир маънони анга лозиму табиъ маъно учун ясолғон лафз ила ул тарзда таъбир қилурларким, агар ул лафзнинг ўз ясоғин ирода қилсалар ҳам раво бўлур…” Мазкур таърифга “фазл арбоби қошиға кўп бориб келмак анга лозиму тобиъ бўлған кўп кафш йиртмоқ била таъбир этилиптур...” мисолининг келтирилганидан К. алоқадорлик асосидаги кўчим деб тушунилгани англашилади. Ҳозирда кўчимнинг бу тури метонимия (қ.) деб юритилади; 2) ҳозирги адабиётшуносликда ирония терминининг муқобили сифатида фаол қўлланади. Кўчим тури сифатида К. сўз ёки бирикмани асл маъносидан бошқа, тескари маънода қўллаш демакдир. Метафора ҳамда метонимияга кўчимнинг асосий турлари сифатида қараб, бошқа кўчим турларининг улардан келиб чиққани назарда тутилса, К.ни метафора типидаги кўчим, яъни “тескари ўхшатиш” асосидаги маъно кўчиши дейиш мумкин. Мас., А.Қодирий Калвак махзумнинг бадбашаралигига ишора қилиб, уни “ҳусни Юсуф” деб атайдики, бу моҳиятан тескари ўхшатишдир. Бироқ К.га фақат кўчим турларидан бири сифатидагина қараш мунозарали масала. Жумладан, К.нинг ўхшатиш объектисиз ҳам намоён бўла олиши уни бошқа кўчим турларидан фарқлайди. Оддийгина “яхши” деган сўзни тескари маънода қўллаш учун оҳангини ўзгартириб айтиш кифоя. Ёки “Лолазор” (М.Муҳаммад Дўст) романида собиқ Иттифоқ раҳбари “КАТТА ПАХТАКОР” деб аталадики, бунда аллюзия (қ.) орқали маъно кўчирилади. Кўчим сўз ёки сўз бирикмасини кўчма маънода ишлатишни кўзда тутади, К. эса модаллик ифодаси сифатида тилнинг барча сатҳларида ва шу сатҳ унсурлари (товуш, интонация, сўз, жумла ва ҳ.) воситасида ифодаланиши мумкин. Мас., К. нафақат сўзни тескари маънода қўллаш, балки жумлани киноявий маъно ифодалайдиган тартибда тузиш ва шунга мос оҳанг ёрдамида ҳам юзага чиқарилиши мумкин. Бу ҳолда стилистик фигура сифатидаги К. ҳақида гапириладики, унинг бир кўриниши сифатида антифразис (қ.) кўрсатилиши мумкин.