Kiritma hikoya

Kiritma hikoya – voqeaband syujetli asar tarkibiga kiritilgan mustaqil hikoya. K.h., odatda, asar syujeti bilan bevosita bogʻlanmaydi, oʻzining mustaqil syujetiga ega boʻlib, asar butunligiga mazmuniy jihatdan bogʻlanadi va badiiy konsepsiyani ifodalashga xizmat qiladiki, shu jihatlari bilan u mohiyatan gap tarkibidagi kiritma konstruksiyalarga oʻxshashdir. Mas., “Oʻtgan kunlar”dagi usta Olim hikoyasi roman asosiy syujetiga bevosita bogʻliq emas: u bosh qahramon bilan tasodifan uchrashib qolgan kishining hikoyasi sifatida beriladi. Lekin ayni shu hikoya asarda bir qator badiiy-estetik funksiyalarni bajaradi: Otabek bilan usta Olimni qalban yaqinlashtiradi, ularning qiyomatlik doʻst boʻlib qolishini asoslaydi; Otabek shu doʻstlik tufayli dushmanini taniydi, gʻanimlari rejasidan voqif boʻladi – yaʼni K.h. bilvosita syujetning keyingi rivojini asoslaydi; adibga ikki tipdagi odam (yangicha fikrlaydigan Otabek va eskicha fikrlaydigan usta Olim)ni qiyoslash va shu asosda oʻzining badiiy falsafasini yanada yorqin ifodalash imkonini beradi. Yozuvchining olam, odam va zamon konsepsiyasi – badiiy falsafasini shakllantirish va ifodalashda K.h. nechogʻli muhim unsur ekani “Asrga tatigulik kun” (Ch.Aytmatov) romani misolida yaqqol koʻrinadi. Romanga kiritilgan “Nayman ona hikoyasi” adibga asar yozilgan davrda oʻta dolzarblashgan manqurtlik fojiasi, Chingizxon hayotidan naql etuvchi “Sarioʻzakdagi qatl” hikoyasi cheklanmagan mustabid tuzum mohiyati va u insoniyatga keltirishi mumkin boʻlgan fojialar, Raymali ogʻa haqidagi hikoya esa shaxs erki va uning daxlsizligi masalalarini badiiy mushohada etish imkonini beradi. Asar toʻqimasiga singdirib yuborilgan mazkur K.h.lar asosiy syujet voqealari bilan yaxlit mazmuniy butunlikni tashkil qiladi va ayni shu butunlik adibning olam, odam va zamon haqidagi badiiy konsepsiyasini ifodalaydi. K.h.lar hajmi, janr xususiyatlariga koʻra turlicha (kiritma epizod, rivoyat, afsona, latifa, hikoya, qissa) boʻlishi, ularning asar strukturasiga kiritilishi turlicha usullar (personaj hikoyasi, birovning qoʻlyozmasi va b.) bilan asoslanishi yoki asosiy syujetga parallel tarzda berib borilishi (mas., U.Hamdam. “Isyon va itoat”) mumkin.

Киритма ҳикоя – воқеабанд сюжетли асар таркибига киритилган мустақил ҳикоя. К.ҳ., одатда, асар сюжети билан бевосита боғланмайди, ўзининг мустақил сюжетига эга бўлиб, асар бутунлигига мазмуний жиҳатдан боғланади ва бадиий концепцияни ифодалашга хизмат қиладики, шу жиҳатлари билан у моҳиятан гап таркибидаги киритма конструкцияларга ўхшашдир. Мас., “Ўтган кунлар”даги уста Олим ҳикояси роман асосий сюжетига бевосита боғлиқ эмас: у бош қаҳрамон билан тасодифан учрашиб қолган кишининг ҳикояси сифатида берилади. Лекин айни шу ҳикоя асарда бир қатор бадиий-эстетик функцияларни бажаради: Отабек билан уста Олимни қалбан яқинлаштиради, уларнинг қиёматлик дўст бўлиб қолишини асослайди; Отабек шу дўстлик туфайли душманини танийди, ғанимлари режасидан воқиф бўлади – яъни К.ҳ. билвосита сюжетнинг кейинги ривожини асослайди; адибга икки типдаги одам (янгича фикрлайдиган Отабек ва эскича фикрлайдиган уста Олим)ни қиёслаш ва шу асосда ўзининг бадиий фалсафасини янада ёрқин ифодалаш имконини беради. Ёзувчининг олам, одам ва замон концепцияси – бадиий фалсафасини шакллантириш ва ифодалашда К.ҳ. нечоғли муҳим унсур экани “Асрга татигулик кун” (Ч.Айтматов) романи мисолида яққол кўринади. Романга киритилган “Найман она ҳикояси” адибга асар ёзилган даврда ўта долзарблашган манқуртлик фожиаси, Чингизхон ҳаётидан нақл этувчи “Сариўзакдаги қатл” ҳикояси чекланмаган мустабид тузум моҳияти ва у инсониятга келтириши мумкин бўлган фожиалар, Раймали оға ҳақидаги ҳикоя эса шахс эрки ва унинг дахлсизлиги масалаларини бадиий мушоҳада этиш имконини беради. Асар тўқимасига сингдириб юборилган мазкур К.ҳ.лар асосий сюжет воқеалари билан яхлит мазмуний бутунликни ташкил қилади ва айни шу бутунлик адибнинг олам, одам ва замон ҳақидаги бадиий концепциясини ифодалайди. К.ҳ.лар ҳажми, жанр хусусиятларига кўра турлича (киритма эпизод, ривоят, афсона, латифа, ҳикоя, қисса) бўлиши, уларнинг асар структурасига киритилиши турлича усуллар (персонаж ҳикояси, бировнинг қўлёзмаси ва б.) билан асосланиши ёки асосий сюжетга параллел тарзда бериб борилиши (мас., У.Ҳамдам. “Исён ва итоат”) мумкин.