Klassitsizm

Klassitsizm (lot. classicus – namunali, mumtoz) – XVII asrdan XIX asr boshlariga qadar Yevropa sanʼatida kuzatilgan estetik hodisa, shu davr adabiy jarayonida yetakchi mavqe tutgan adabiy yoʻnalish. Mutaxassislar K.ning paydo boʻlishini 1515 yil – italyan yozuvchisi Trissinoning «Sofonisba» tragediyasi yaratilishidan boshlab belgilashadi. Trissino bu asarini antik tragediya namunalariga tayangan holda, syujet voqealarini antik Rim tarixchisi Tit Liviy asarlaridan olib, Arastu “Poetika”sida qoʻyilgan talablarga rioya qilgan holda yaratgan edi. Xuddi shu narsa, antik adabiyotni etalon deb bilish, undagi obrazlar va poetik shakllardan foydalanib va antik davrda ishlab chiqilgan qoidalarga amal qilgan holda ijod qilish talabi K.ning asosiy xususiyatlaridan biri sanaladi. K.ning nazariy asoslari Uygʻonish davrining oxirlarida, xususan, L.Kastelvetro, Yu.S.Skaligerlarning poetikaga oid risolalarida paydo boʻla boshlagan edi.

Fransiyada K. adabiy yoʻnalish sifatida toʻla qaror topib, adabiy jarayonda yetakchi mavqe egallagan boʻlib, fransuz K.i Yevropadagi boshqa xalqlar adabiyotlariga jiddiy taʼsir koʻrsatgan. Fransiyada K. madaniyatining gullab-yashnashiga asos boʻlgan qator omillar mavjud edi. Avvalo, mavjud ijtimoiy-tarixiy sharoitda K. davlat va millat manfaatlariga toʻla mos edi. XVII asrga kelib markazlashgan davlat tashkil qilish harakati nihoyasiga yetgan, tom maʼnodagi absolyut monarxiya oʻrnatilib, Fransiya Yevropadagi eng qudratli mamlakatga aylangan edi. Mazkur sharoitda K. hukumat tan olgan rasmiy va chin maʼnoda yetakchi badiiy metod boʻlib qoldi. Qirol hukumati klassitsist adiblarga maosh tayin qiladi, ularni qoʻllab-quvvatlaydi; hukumatning til va adabiyot sohasidagi siyosati Fransuz akademiyasi tomonidan amalga oshiriladi. Hukumatning bu masalaga jiddiy eʼtibor berishi bejiz emas. K. adabiyoti fransuz davlatchiligining mustahkamlanishi, fransuzlarning yagona millat sifatida birlashishiga xizmat qilishi lozim ediki, u ushbu missiyani sharaf bilan uddaladi, fransuz jamiyati va milliy madaniyati tarixidagi juda muhim bosqich boʻlib qoldi.

Fransuz K.ining gullab-yashnashiga asos boʻlgan yana bir muhim omil Dekart taʼlimoti boʻlib, u XVII asr fransuz falsafiy tafakkurining choʻqqisi hisoblanadi. Dekart falsafada ratsionalizm oqimining asoschisi, unga koʻra, haqiqatning bosh mezoni va manbai ongdir. Yaʼni Dekart haqiqat manbai borliqda yoki tajribada emas, balki tafakkur qurilmalarida deb biladi. Shundan kelib chiqqan holda K.ning asosiy tamoyillari belgilanadi. Ularga koʻra, sanʼat aql tomonidan qatʼiy tartibga solinishi kerak, badiiy asar aqlga muvofiq va aniq tahlilga imkon beradigan tarzda qurilishi lozim, sanʼat asarining kuchi tafakkur qudrati va mantigʻi bilan belgilanadi. K. estetikasi, poetikasining asoslari, ularning normativ xarakterga egaligi sanʼatni shunday tushunishdan kelib chiqadi. K. nazariyotchilaridan biri La Menardyer oʻzining «Poetika» (1639) asari haqida “Men Sanʼat boʻyicha yoʻriqnoma yozishga harakat qildim”, bu mashaqqatli ishga jazm qilarkan, “Faylasufga (Arastuga – tuzuvchilar) badiiy mahoratga oid barcha haqiqatlarning manbai deb qaradim”, deydi. Yaʼni, unga koʻra, “Poetika” ijodkorlar amal qilishi lozim boʻlgan qoidalar majmui (yoʻriqnoma), antik davrda ishlab chiqilgan qoidalar esa etalondir. Xuddi antik davrdagi kabi, K. ham adabiyotni tabiatga taqlid deb biladi, uning vazifasini qatʼiy qoidalar asosida tabiat (olam)ni ideal uygʻunlikdagi tartibi bilan namoyon etish – sanʼat hodisasiga aylantirishda koʻradi. K. uchun mangu, vaqt hukmiga boʻysunmaydigan qadriyatlargina estetik qimmatga ega. Shunday qadriyatlarni ifodalash uchun K. antik adabiyotdagi obrazlar, syujetlarni asos qilib, ularga universallik baxsh etishga intiladi. Olamga xos muayyan qonuniyat asosidagi tartibot sanʼatda ham boʻlishi lozim deb bilgan K. nazariyotchilari badiiy ijodda belgilangan qoidalarga ogʻishmay amal qilishni talab etadi. Mas., ular “yuksak” (tragediya, epopeya, oda) va “tuban” (komediya, satira, masal) janrlarni ajratishadi, ularga xos xususiyatlarning aralashishi mumkin emas; har bir janrga xos syujet, material, mazmun, ruh, qahramonlar qatʼiy belgilangan; dramatik asarda uch birlik (voqea, vaqt va joy birligi) qoidasiga amal qilish shart va h. deb bilishgan. Eʼtiborli tomoni shuki, K. davrida adabiyotning mohiyati, vazifalari, badiiy asarning qurilishi masalalaridan bahs etuvchi koʻplab asarlar yaratilgan, jumladan, N.Bualoning “Sheʼriy sanʼat” asarida K.ning adabiy-estetik qarashlari mufassal ifodasini topgan.

Классицизм (лот. classicus – намунали, мумтоз) – XVII асрдан XIX аср бошларига қадар Европа санъатида кузатилган эстетик ҳодиса, шу давр адабий жараёнида етакчи мавқе тутган адабий йўналиш. Мутахассислар К.нинг пайдо бўлишини 1515 йил – итальян ёзувчиси Триссинонинг «Софонисба» трагедияси яратилишидан бошлаб белгилашади. Триссино бу асарини антик трагедия намуналарига таянган ҳолда, сюжет воқеаларини антик Рим тарихчиси Тит Ливий асарларидан олиб, Арасту “Поэтика”сида қўйилган талабларга риоя қилган ҳолда яратган эди. Худди шу нарса, антик адабиётни эталон деб билиш, ундаги образлар ва поэтик шакллардан фойдаланиб ва антик даврда ишлаб чиқилган қоидаларга амал қилган ҳолда ижод қилиш талаби К.нинг асосий хусусиятларидан бири саналади. К.нинг назарий асослари Уйғониш даврининг охирларида, хусусан, Л.Кастельветро, Ю.Ц.Скалигерларнинг поэтикага оид рисолаларида пайдо бўла бошлаган эди.

Францияда К. адабий йўналиш сифатида тўла қарор топиб, адабий жараёнда етакчи мавқе эгаллаган бўлиб, француз К.и Европадаги бошқа халқлар адабиётларига жиддий таъсир кўрсатган. Францияда К. маданиятининг гуллаб-яшнашига асос бўлган қатор омиллар мавжуд эди. Аввало, мавжуд ижтимоий-тарихий шароитда К. давлат ва миллат манфаатларига тўла мос эди. XVII асрга келиб марказлашган давлат ташкил қилиш ҳаракати ниҳоясига етган, том маънодаги абсолют монархия ўрнатилиб, Франция Европадаги энг қудратли мамлакатга айланган эди. Мазкур шароитда К. ҳукумат тан олган расмий ва чин маънода етакчи бадиий метод бўлиб қолди. Қирол ҳукумати классицист адибларга маош тайин қилади, уларни қўллаб-қувватлайди; ҳукуматнинг тил ва адабиёт соҳасидаги сиёсати Француз академияси томонидан амалга оширилади. Ҳукуматнинг бу масалага жиддий эътибор бериши бежиз эмас. К. адабиёти француз давлатчилигининг мустаҳкамланиши, французларнинг ягона миллат сифатида бирлашишига хизмат қилиши лозим эдики, у ушбу миссияни шараф билан уддалади, француз жамияти ва миллий маданияти тарихидаги жуда муҳим босқич бўлиб қолди.

Француз К.ининг гуллаб-яшнашига асос бўлган яна бир муҳим омил Декарт таълимоти бўлиб, у XVII аср француз фалсафий тафаккурининг чўққиси ҳисобланади. Декарт фалсафада рационализм оқимининг асосчиси, унга кўра, ҳақиқатнинг бош мезони ва манбаи онгдир. Яъни Декарт ҳақиқат манбаи борлиқда ёки тажрибада эмас, балки тафаккур қурилмаларида деб билади. Шундан келиб чиққан ҳолда К.нинг асосий тамойиллари белгиланади. Уларга кўра, санъат ақл томонидан қатъий тартибга солиниши керак, бадиий асар ақлга мувофиқ ва аниқ таҳлилга имкон берадиган тарзда қурилиши лозим, санъат асарининг кучи тафаккур қудрати ва мантиғи билан белгиланади. К. эстетикаси, поэтикасининг асослари, уларнинг норматив характерга эгалиги санъатни шундай тушунишдан келиб чиқади. К. назариётчиларидан бири Ла Менардьер ўзининг «Поэтика» (1639) асари ҳақида “Мен Санъат бўйича йўриқнома ёзишга ҳаракат қилдим”, бу машаққатли ишга жазм қиларкан, “Файласуфга (Арастуга – тузувчилар) бадиий маҳоратга оид барча ҳақиқатларнинг манбаи деб қарадим”, дейди. Яъни, унга кўра, “Поэтика” ижодкорлар амал қилиши лозим бўлган қоидалар мажмуи (йўриқнома), антик даврда ишлаб чиқилган қоидалар эса эталондир. Худди антик даврдаги каби, К. ҳам адабиётни табиатга тақлид деб билади, унинг вазифасини қатъий қоидалар асосида табиат (олам)ни идеал уйғунликдаги тартиби билан намоён этиш – санъат ҳодисасига айлантиришда кўради. К. учун мангу, вақт ҳукмига бўйсунмайдиган қадриятларгина эстетик қимматга эга. Шундай қадриятларни ифодалаш учун К. антик адабиётдаги образлар, сюжетларни асос қилиб, уларга универсаллик бахш этишга интилади. Оламга хос муайян қонуният асосидаги тартибот санъатда ҳам бўлиши лозим деб билган К. назариётчилари бадиий ижодда белгиланган қоидаларга оғишмай амал қилишни талаб этади. Мас., улар “юксак” (трагедия, эпопея, ода) ва “тубан” (комедия, сатира, масал) жанрларни ажратишади, уларга хос хусусиятларнинг аралашиши мумкин эмас; ҳар бир жанрга хос сюжет, материал, мазмун, руҳ, қаҳрамонлар қатъий белгиланган; драматик асарда уч бирлик (воқеа, вақт ва жой бирлиги) қоидасига амал қилиш шарт ва ҳ. деб билишган. Эътиборли томони шуки, К. даврида адабиётнинг моҳияти, вазифалари, бадиий асарнинг қурилиши масалаларидан баҳс этувчи кўплаб асарлар яратилган, жумладан, Н.Буалонинг “Шеърий санъат” асарида К.нинг адабий-эстетик қарашлари муфассал ифодасини топган.