Komediya

Komediya (yun. komos – quvnoq marosim, ode – qoʻshiq) – dramatik turning uchta asosiy janridan biri, antik davrdayoq janr sifatida shakllangan. K. dramatik turning komiklikka asoslangan janri boʻlib, unda xarakterlar, holat va voqealar kulgili tarzda, komiklikka yoʻgʻrilgan holda taqdim etiladi. Antik zamonlardan to klassitsizm davriga qadar K.da tragediyaning ziddi koʻrilgan (tragediya fojiali yakun topadi – K. baxtli; tragediya favqulodda kuchli shaxslar – K. da quyi tabaqa kishilari; tragediya tarixiy voqeaga asoslanadi – K.da toʻqima va h.), adabiyotshunoslikka oid risolalarda tragediyaga yuksak, K.ga esa tuban janr sifatida qaralgan. Mazkur hol XVIII asrgacha, maʼrifatchilik adabiyotida oraliq janr sifatida drama paydo boʻlgunga qadar davom etgan. Keyingi ikki asr davomida K. muttasil rivojlandi, turfa janr xususiyatlarini kasb etib, imkoniyatlari kengaydi.

K.ning asosida yotuvchi ijobiy kuch – kulgi, u jamiyat hayotida, kishilar feʼl-atvorida mavjud kamchiliklar, idealga nomuvofiq jihatlarga qaratilgan boʻladi. K.ning markazida komik xarakterlar turadi. Odatda, komik xarakter deganda, oʻzida idealga tamoman zid illatlarni jamlovchi yoki ulardan ayrimlarini namoyon etuvchi personajlar nazarda tutiladi. Bu oʻrinda asosiy shartlardan biri shuki, komik personaj oʻzining mavjud holatini idrok etmaydi, oʻziga real baho berishga ojiz. Aksincha, u oʻzini bor holiga nisbatan tamoman teskari baholashga moyil: gʻirt tentak boʻlgani holda oʻzini aqlli sanaydi, maʼnan tuban boʻlgani holda oʻzini pokdomon biladi – oʻzini oʻzgalarga shunday sifatlarda taqdim etishga chiranadi. Mas., Uygʻunning “Parvona”sidagi Oʻtkuriy maʼnan tuban, axloqan buzuq, oddiy mahmadanayu firibgar boʻlgani holda oʻzini aqlli, soʻzamol, uddaburon, yashashni biladigan va h. fazilatlar egasi deb hisoblaydi, shunday koʻrinishga urinadi. Xuddi shu narsa – xarakterning mohiyati bilan mavjudligi orasidagi nomutanosiblik komiklikni, xarakter komikligini yuzaga chiqaradi. K. holat komikligi asosiga ham quriladi. Mas., S.Ahmadning “Kelinlar qoʻzgʻoloni”, “Kuyov” asarlarida holat komikligi ustuvor mavqega ega. Aslida, bu xil farqlashda shartlilik bor, chunki K.da xarakter komikligi bilan holat komikligi uygʻunlashib keladi, ular bir-birini toʻldiradi, biri ikkinchisini namoyon etadi.

K. satirik yoki yumoristik ruhda boʻlishi mumkin, har ikki holda ham u gʻoyaviy-hissiy inkor qiladi: satirik ruhdagi komediya qalamga olingan xarakter yoki holatni toʻla inkor qilsa, yumoristik ruhdagi komediya xarakter yoki holatdagi ayrim jihatlarni qisman inkor qiladi. Mas., A.Qahhorning “Tobutdan tovush”, “Ogʻriq tishlar” K.lari satirik ruhdagi asarlar sanalsa, E.Vohidovning “Oltin devor” asarida yumoristik ruh ustuvorlik qiladi. K.dagi kulgini joʻn tushunmaslik lozim, chunki chinakam komiklik ijtimoiy ahamiyatga molik kulgini taqozo etadi, bunday kulgi kishini oʻylatadi, kuldirib kuydiradi, yigʻlatadi. Shu maʼnoda, har qanday kulgili sahna asarini K. sanash xato boʻlur edi. Chinakam komizm bilan yoʻgʻrilgan dramatik turning bu janrini koʻproq tashqi sahna effektlari orqali kuldirishga qaratilgan fars, quvnoq kulgi qoʻzgʻatuvchi vodevil yoki xalq sayillarida ijro etiluvchi qiziqchi-masxaraboz tomoshalaridan farqlash kerak.

Комедия (юн. komos – қувноқ маросим, ode – қўшиқ) – драматик турнинг учта асосий жанридан бири, антик даврдаёқ жанр сифатида шаклланган. К. драматик турнинг комикликка асосланган жанри бўлиб, унда характерлар, ҳолат ва воқеалар кулгили тарзда, комикликка йўғрилган ҳолда тақдим этилади. Антик замонлардан то классицизм даврига қадар К.да трагедиянинг зидди кўрилган (трагедия фожиали якун топади – К. бахтли; трагедия фавқулодда кучли шахслар – К. да қуйи табақа кишилари; трагедия тарихий воқеага асосланади – К.да тўқима ва ҳ.), адабиётшуносликка оид рисолаларда трагедияга юксак, К.га эса тубан жанр сифатида қаралган. Мазкур ҳол XVIII асргача, маърифатчилик адабиётида оралиқ жанр сифатида драма пайдо бўлгунга қадар давом этган. Кейинги икки аср давомида К. муттасил ривожланди, турфа жанр хусусиятларини касб этиб, имкониятлари кенгайди.

К.нинг асосида ётувчи ижобий куч – кулги, у жамият ҳаётида, кишилар феъл-атворида мавжуд камчиликлар, идеалга номувофиқ жиҳатларга қаратилган бўлади. К.нинг марказида комик характерлар туради. Одатда, комик характер деганда, ўзида идеалга тамоман зид иллатларни жамловчи ёки улардан айримларини намоён этувчи персонажлар назарда тутилади. Бу ўринда асосий шартлардан бири шуки, комик персонаж ўзининг мавжуд ҳолатини идрок этмайди, ўзига реал баҳо беришга ожиз. Аксинча, у ўзини бор ҳолига нисбатан тамоман тескари баҳолашга мойил: ғирт тентак бўлгани ҳолда ўзини ақлли санайди, маънан тубан бўлгани ҳолда ўзини покдомон билади – ўзини ўзгаларга шундай сифатларда тақдим этишга чиранади. Мас., Уйғуннинг “Парвона”сидаги Ўткурий маънан тубан, ахлоқан бузуқ, оддий маҳмаданаю фирибгар бўлгани ҳолда ўзини ақлли, сўзамол, уддабурон, яшашни биладиган ва ҳ. фазилатлар эгаси деб ҳисоблайди, шундай кўринишга уринади. Худди шу нарса – характернинг моҳияти билан мавжудлиги орасидаги номутаносиблик комикликни, характер комиклигини юзага чиқаради. К. ҳолат комиклиги асосига ҳам қурилади. Мас., С.Аҳмаднинг “Келинлар қўзғолони”, “Куёв” асарларида ҳолат комиклиги устувор мавқега эга. Аслида, бу хил фарқлашда шартлилик бор, чунки К.да характер комиклиги билан ҳолат комиклиги уйғунлашиб келади, улар бир-бирини тўлдиради, бири иккинчисини намоён этади.

К. сатирик ёки юмористик руҳда бўлиши мумкин, ҳар икки ҳолда ҳам у ғоявий-ҳиссий инкор қилади: сатирик руҳдаги комедия қаламга олинган характер ёки ҳолатни тўла инкор қилса, юмористик руҳдаги комедия характер ёки ҳолатдаги айрим жиҳатларни қисман инкор қилади. Мас., А.Қаҳҳорнинг “Тобутдан товуш”, “Оғриқ тишлар” К.лари сатирик руҳдаги асарлар саналса, Э.Воҳидовнинг “Олтин девор” асарида юмористик руҳ устуворлик қилади. К.даги кулгини жўн тушунмаслик лозим, чунки чинакам комиклик ижтимоий аҳамиятга молик кулгини тақозо этади, бундай кулги кишини ўйлатади, кулдириб куйдиради, йиғлатади. Шу маънода, ҳар қандай кулгили саҳна асарини К. санаш хато бўлур эди. Чинакам комизм билан йўғрилган драматик турнинг бу жанрини кўпроқ ташқи саҳна эффектлари орқали кулдиришга қаратилган фарс, қувноқ кулги қўзғатувчи водевиль ёки халқ сайилларида ижро этилувчи қизиқчи-масхарабоз томошаларидан фарқлаш керак.