Komiklik

Komiklik (yunon. komikos – kulgili, quvnoq) – hayotdagi va sanʼatdagi kulgililik; badiiy asarda ijodkor idealiga zid xarkter va hodisalarning kulgi yoʻli bilan inkor etilishi. K. umumestetik kategoriya sanalib, badiiy sanʼatlarning barida (meʼmorlikdan tashqari) kuzatilishi mumkin. Har qanday kulgi ham K. sanalavermaydi, bu oʻrinda ijtimoiy ahamiyatga molik kulgi nazarda tutiladi. Yaʼni K. muayyan tarixiy sharoitda jamiyat taraqqiyotining mavjud holati, undagi taraqqiyparvar kuchlar, ilgʻor ideallarga nomuvofiq boʻlib qolgan ijtimoiy faktlar (voqea-hodisalar, gʻoyalar, urf-odatlar, turmush tarzi, ijtimoiy munosabatlar; insonlarning xatti-harakatlari, maʼnaviy-axloqiy qiyofasi va sh.k.) ustidan kulish sifatida voqe boʻladi. Yaʼni K. obyekt va subyekt birligida namoyon boʻladi: uning yuzaga kelishi uchun obyektdagi nomuvofiqlikni koʻra oladigan va ideal nuqtai nazaridan baholay oladigan subyektning boʻlishi shart qilinadi. Shu bilan birga, K.ning turli koʻrinishlarida obyektiv va subyektiv ibtidolar nisbati, K.ning yuzaga chiqish yoʻsini bir xil boʻlmaydi. Mas., satira (q.) va yumorda (q.) subyekt munosabati koʻproq obyektdagi ziddiyatni boʻrttirib koʻrsatish orqali namoyon boʻlsa, kinoya (q.) va sarkazmda (q.) obyektdagi ziddiyat, asosan, muallif munosabati orqali yuzaga chiqariladi. Shuning uchun ham sarkazm va kinoya obyektida nomuvofiqlik yaqqol koʻzga tashlanmaydi, ular koʻp jihatdan kontekst bilan bogʻliq boʻladi. Komik munosabat obyekti oʻzida idealga tamoman zid illatlarni yoki ulardan ayrimlarini namoyon etadiki, shu jihatdan satira va yumor koʻrinishlari farqlanadi. Satira obyektda idealga mutlaqo zid, jamiyatning joriy holati nuqtai nazaridan toʻla inkor qilinuvchi ziddiyatlarni aks ettirsa, yumorda obyektdagi ayrim jihatlarnigina inkor qilish koʻzda tutiladi. Adabiyotning badiiy arsenalida K.ni yuzaga chiqaruvchi qator badiiy usul va vositalar mavjud boʻlib, ularga grotesk, karikatura, parodiya, kalambur, zakiylik, ezop tili, komik kontrast kabi qator vositalarni misol qilish mumkin. Ushbu vositalarning bir qismi obyektni deformatsiyalangan tarzda tasvirlashga, boshqa bir qismi esa subyektiv munosabatni turli yoʻsin va darajada ifodalashga xizmat qiladi.

Комиклик (юнон. komikos – кулгили, қувноқ) – ҳаётдаги ва санъатдаги кулгилилик; бадиий асарда ижодкор идеалига зид харктер ва ҳодисаларнинг кулги йўли билан инкор этилиши. К. умумэстетик категория саналиб, бадиий санъатларнинг барида (меъморликдан ташқари) кузатилиши мумкин. Ҳар қандай кулги ҳам К. саналавермайди, бу ўринда ижтимоий аҳамиятга молик кулги назарда тутилади. Яъни К. муайян тарихий шароитда жамият тараққиётининг мавжуд ҳолати, ундаги тараққийпарвар кучлар, илғор идеалларга номувофиқ бўлиб қолган ижтимоий фактлар (воқеа-ҳодисалар, ғоялар, урф-одатлар, турмуш тарзи, ижтимоий муносабатлар; инсонларнинг хатти-ҳаракатлари, маънавий-ахлоқий қиёфаси ва ш.к.) устидан кулиш сифатида воқе бўлади. Яъни К. объект ва субъект бирлигида намоён бўлади: унинг юзага келиши учун объектдаги номувофиқликни кўра оладиган ва идеал нуқтаи назаридан баҳолай оладиган субъектнинг бўлиши шарт қилинади. Шу билан бирга, К.нинг турли кўринишларида объектив ва субъектив ибтидолар нисбати, К.нинг юзага чиқиш йўсини бир хил бўлмайди. Мас., сатира (қ.) ва юморда (қ.) субъект муносабати кўпроқ объектдаги зиддиятни бўрттириб кўрсатиш орқали намоён бўлса, киноя (қ.) ва сарказмда (қ.) объектдаги зиддият, асосан, муаллиф муносабати орқали юзага чиқарилади. Шунинг учун ҳам сарказм ва киноя объектида номувофиқлик яққол кўзга ташланмайди, улар кўп жиҳатдан контекст билан боғлиқ бўлади. Комик муносабат объекти ўзида идеалга тамоман зид иллатларни ёки улардан айримларини намоён этадики, шу жиҳатдан сатира ва юмор кўринишлари фарқланади. Сатира объектда идеалга мутлақо зид, жамиятнинг жорий ҳолати нуқтаи назаридан тўла инкор қилинувчи зиддиятларни акс эттирса, юморда объектдаги айрим жиҳатларнигина инкор қилиш кўзда тутилади. Адабиётнинг бадиий арсеналида К.ни юзага чиқарувчи қатор бадиий усул ва воситалар мавжуд бўлиб, уларга гротеск, карикатура, пародия, каламбур, закийлик, эзоп тили, комик контраст каби қатор воситаларни мисол қилиш мумкин. Ушбу воситаларнинг бир қисми объектни деформацияланган тарзда тасвирлашга, бошқа бир қисми эса субъектив муносабатни турли йўсин ва даражада ифодалашга хизмат қилади.