Kompozitsiya

Kompozitsiya (lot. composition – tuzish, biriktirish) – badiiy asar qismlarini yaxlit badiiy niyat (muayyan konsepsiyani shakllantirish va ifodalash, koʻzlangan gʻoyaviy-estetik taʼsir) ijrosi uchun eng optimal holda joylashtirish, badiiy sistema (asar)dagi unsurlarni oʻzaro aloqa va munosabatlari ravshan anglashiladigan tarzda butunlikka biriktirish. Yaʼni kompozitsiya badiiy shaklning unsuri emas, u, avvalo, shakl komponentlarini badiiy mazmunni shakllantirish va ifodalash uchun eng qulay tarzda uyushtirishga qaratilgan amal, shuni amalga oshirish prinsiplaridir. Ayni amal tufayli asar unsurlari shunday uyushtiriladiki, natijada unda bironta ham ortiqcha unsur boʻlmaydi, har bir unsur butun tarkibida oʻz funksiyasiga ega boʻladi va muayyan gʻoyaviy-badiiy yuk tashiydi. K. tushunchasi badiiy asarning barcha sathlariga birdek taalluqli, uning qaysi sathi haqida gap ketmasin, qurilishining ayni shu aspekti diqqat markazida turadi: matn qurilishi (bob, sarlavha, asosiy va yondosh matn), badiiy nutq shakllari (hikoyalash, tavsif, dialog), rivoya subyektlari (muallif, personaj, oʻzga shaxs), nuqtai nazar (roviy yoki personaj nigohi orqali koʻrish)larning maqsadli almashinib turishi, personajlar sistemasi (bosh, ikkinchi darajali va yordamchi personajlar tarzida darajalanishi, ularning shunga mos oʻzaro munosabatdorlikda joylashtirilishi), syujet qurilishi (voqealarning zamon yoki sabab-natija munosabati asosidagi aloqadorligi, yuz berish va hikoya qilinish vaqti, turli makon va zamonda kechayotgan voqealarning oʻzaro bogʻliqligi, makoniy va zamoniy oʻzgarishlarning asoslanishi va b.) – bularning bari K. bilan bogʻliq tushunchalarning bir qisminigina tashkil qiladi. K. badiiy asarning chinakam sistema, yaʼni qismlardan tarkib topgan, lekin barcha qismlari oʻzaro mustahkam aloqadagi butunlikka aylanishini taʼminlaydi. Buning uchun esa qismlarning har biri oʻz oʻrni va oʻz meyorida, butun bilan mustahkam aloqada boʻladigan va bu aloqalar anglanadigan tarzda joylashtirilishi muhim. Yaʼni ijodiy niyatdayoq oʻqish jarayoni nazarda tutiladiki, ayni shu narsa ijod jarayoniga ham taʼsir qiladi, yaratilajak asar K.sining qanday boʻlishini belgilaydi. Oʻquvchi K. jihatidan yaxshi tashkillangan asardan to soʻnggi nuqtaga qadar yangi-yangi mazmun qirralarini kashf etib boradi, oʻqish davomida turfa hissiy holatlarni qalbdan kechiradi, aqliy yoxud ruhiy toliqish, zerikish hislaridan forigʻ boʻladi. Demak, badiiy asar K.si nafaqat asarning barcha komponentlarini uyushtirib, uning shakliy va mazmuniy butunligini taʼminlaydigan, balki uning oʻqilishi, uqilishi va kitobxonga gʻoyaviy-estetik taʼsirini boshqaradigan, xullas, asarni chinakam sanʼat hodisasiga aylantiradigan eng muhim unsur ekan. Shuning uchun ham K.ga badiiy shaklning gultoji sifatida qaraladi, muayyan asar badiiyati haqida gap ketganda, uning kompozitsion xususiyatlariga, badiiy mahorat haqida soʻz borganda, shu boradagi mahoratga ayricha eʼtibor beriladi. Zero, badiiy asarda hayot muayyan badiiy shaklga solingan holda aks ettiriladi, unda yangi reallik – badiiy voqelik yaratiladi. Yaʼni sanʼatkor bir butunlikdan ikkinchi bir butunlikni – voqelikning badiiy modelini yaratishi, hayot materiali (dispozitsiya)ni badiiy asar (kompozitsiya)ga aylantirishi zarur boʻladi. Shu bois ham dispozitsiyani K.ga aylantira olish iqtidori ijodkor shaxsning tugʻma imkoniyatlari sirasida eng muhimi sanalib, isteʼdod kuchi shu iqtidorning qay darajada ekanligi bilan belgilanadi.

Композиция (лот. composition – тузиш, бириктириш) – бадиий асар қисмларини яхлит бадиий ният (муайян концепцияни шакллантириш ва ифодалаш, кўзланган ғоявий-эстетик таъсир) ижроси учун энг оптимал ҳолда жойлаштириш, бадиий система (асар)даги унсурларни ўзаро алоқа ва муносабатлари равшан англашиладиган тарзда бутунликка бириктириш. Яъни композиция бадиий шаклнинг унсури эмас, у, аввало, шакл компонентларини бадиий мазмунни шакллантириш ва ифодалаш учун энг қулай тарзда уюштиришга қаратилган амал, шуни амалга ошириш принципларидир. Айни амал туфайли асар унсурлари шундай уюштириладики, натижада унда биронта ҳам ортиқча унсур бўлмайди, ҳар бир унсур бутун таркибида ўз функциясига эга бўлади ва муайян ғоявий-бадиий юк ташийди. К. тушунчаси бадиий асарнинг барча сатҳларига бирдек тааллуқли, унинг қайси сатҳи ҳақида гап кетмасин, қурилишининг айни шу аспекти диққат марказида туради: матн қурилиши (боб, сарлавҳа, асосий ва ёндош матн), бадиий нутқ шакллари (ҳикоялаш, тавсиф, диалог), ривоя субъектлари (муаллиф, персонаж, ўзга шахс), нуқтаи назар (ровий ёки персонаж нигоҳи орқали кўриш)ларнинг мақсадли алмашиниб туриши, персонажлар системаси (бош, иккинчи даражали ва ёрдамчи персонажлар тарзида даражаланиши, уларнинг шунга мос ўзаро муносабатдорликда жойлаштирилиши), сюжет қурилиши (воқеаларнинг замон ёки сабаб-натижа муносабати асосидаги алоқадорлиги, юз бериш ва ҳикоя қилиниш вақти, турли макон ва замонда кечаётган воқеаларнинг ўзаро боғлиқлиги, маконий ва замоний ўзгаришларнинг асосланиши ва б.) – буларнинг бари К. билан боғлиқ тушунчаларнинг бир қисминигина ташкил қилади. К. бадиий асарнинг чинакам система, яъни қисмлардан таркиб топган, лекин барча қисмлари ўзаро мустаҳкам алоқадаги бутунликка айланишини таъминлайди. Бунинг учун эса қисмларнинг ҳар бири ўз ўрни ва ўз меъёрида, бутун билан мустаҳкам алоқада бўладиган ва бу алоқалар англанадиган тарзда жойлаштирилиши муҳим. Яъни ижодий ниятдаёқ ўқиш жараёни назарда тутиладики, айни шу нарса ижод жараёнига ҳам таъсир қилади, яратилажак асар К.сининг қандай бўлишини белгилайди. Ўқувчи К. жиҳатидан яхши ташкилланган асардан то сўнгги нуқтага қадар янги-янги мазмун қирраларини кашф этиб боради, ўқиш давомида турфа ҳиссий ҳолатларни қалбдан кечиради, ақлий ёхуд руҳий толиқиш, зерикиш ҳисларидан фориғ бўлади. Демак, бадиий асар К.си нафақат асарнинг барча компонентларини уюштириб, унинг шаклий ва мазмуний бутунлигини таъминлайдиган, балки унинг ўқилиши, уқилиши ва китобхонга ғоявий-эстетик таъсирини бошқарадиган, хуллас, асарни чинакам санъат ҳодисасига айлантирадиган энг муҳим унсур экан. Шунинг учун ҳам К.га бадиий шаклнинг гултожи сифатида қаралади, муайян асар бадиияти ҳақида гап кетганда, унинг композицион хусусиятларига, бадиий маҳорат ҳақида сўз борганда, шу борадаги маҳоратга айрича эътибор берилади. Зеро, бадиий асарда ҳаёт муайян бадиий шаклга солинган ҳолда акс эттирилади, унда янги реаллик – бадиий воқелик яратилади. Яъни санъаткор бир бутунликдан иккинчи бир бутунликни – воқеликнинг бадиий моделини яратиши, ҳаёт материали (диспозиция)ни бадиий асар (композиция)га айлантириши зарур бўлади. Шу боис ҳам диспозицияни К.га айлантира олиш иқтидори ижодкор шахснинг туғма имкониятлари сирасида энг муҳими саналиб, истеъдод кучи шу иқтидорнинг қай даражада эканлиги билан белгиланади.