Konflikt

Konflikt (lot. conflictus – toʻqnashuv) – personajlarning asar syujetida badiiy ifodasini topadigan oʻzaro toʻqnashuv va kurashlari, qahramon bilan muhit orasida yoki uning ruhiyatida kechuvchi ziddiyatlar, qarama-qarshiliklar. K. termini anʼanaviy tarzda koʻproq epik va dramatik asarlarga nisbatan qoʻllanadi. Chunki ular voqeaband syujetga ega boʻlib, tasviriy-dinamik sanʼat turlari sanaladi, yaʼni ularda rivojlanib boruvchi voqealar silsilasi – makon va zamonda kechuvchi harakat qalamga olinadi. Syujet voqealardan, voqealar esa personajlarning xatti-harakatlari, oʻzaro murakkab munosabatlari, ziddiyatlaridan tarkib topgani sababli ham hayot ziddiyatlarini umumlashtiruvchi voqealar tizimi sifatida taʼriflanadi. Syujet bilan K. orasida ikkiyoqlama aloqa kuzatiladi: bir tomondan, syujet K.larni umumlashtirib namoyon qiladi; ikkinchi tomondan, K. syujetni harakatga keltiruvchi asosiy kuch boʻlib, syujetning asosiy bosqichlarini belgilaydi: K.ning qoʻyilishi – tugun, K. keskinlashgan eng yuksak nuqta – kulminatsiya, K.ning u yoki bu tarzda hal etilishi – yechim.

Badiiy asar voqelikni aks ettirgani, uning markazida inson obrazi turgani uchun ham, insonning real hayotida mavjud konfliktlarning bari unda badiiy inʼikos etadi. Shu nuqtai nazardan badiiy K.ning uchta turini farqlash mumkin: 1) xarakterlararo; 2) qahramon va muhit; 3) ichki (psixologik). K.ning mazkur turlari badiiy asarda aralash holda zuhur qiladi va oʻzaro uzviy aloqada boʻladi: biri ikkinchisiga oʻtadi, biri ikkinchisini keltirib chiqaradi, biri ikkinchisi orqali ifodalanadi va h. Mas., Choʻlponning “Kecha” romanidagi Miryoqubning muhit bilan ziddiyati uning Akbarali bilan oʻzaro ziddiyatli munosabatlari fonida yetiladi, shu munosabatlar qahramon ruhiyatidagi murakkab jarayonga – oʻy-fikrlar kurashiga turtki beradi. K.ning barcha turlari ham qahramonni muayyan bir harakatga undaydi, bu esa uni syujetni yurgizuvchi kuch deyishga asos beradi: Akbarali bilan ochiq toʻqnashuv darajasiga yetmagan ziddiyati Miryoqubni harakatga – oʻzini valineʼmati bilan qiyoslash asosida oʻzining kimligini, hayotdagi oʻrnini anglashga undadiki, uning ruhiyatida murakkab oʻylov jarayoni (“ichki harakat”) boshlandi; oʻylovlar natijasida u oʻzini ijtimoiy shaxs sifatida tanishga, oʻzining ijtimoiy maqomini anglashga keldiki, bu endi uni faol ijtimoiy harakat (“tashqi harakat”)ga undashi tabiiy (uning jadidlarga xayrixoh mavqeni egallashi romanning ikkinchi kitobida Miryoqub ijtimoiy faoliyatda tasvirlanishi mumkin edi, degan taxminni paydo qiladi). Demak, K. personajning qay yoʻsin harakat qilishini belgilab, syujet voqealarining qay tarzda rivojlanishiga ham taʼsir qiladi. Mas., “Oʻtgan kunlar”dagi Otabek ruhiyatidagi ziddiyat shuki, u zamonasining ilgʻor ziyolisi sifatida inson shaxsini hurmat qiladi va, ayni chogʻda, oʻz davri, muhiti taʼsiridan butkul holi ham emas. Natijada Otabek muhit bilan K.da (ota-onasi uni ikkinchi bor uylantirishga jazm qilganda qarshi turgani mohiyatan qahramon-muhit K.i, faqat bu narsa ota-ona bilan munosabat orqali ifodalanadi) yon berdi: “bir bechoragʻa koʻra-bila turib jabr ham xiyonat...” boʻlayotganini, Zaynab “qarshisida bir jonsiz haykal” boʻlishini bilaturib, uylanishga rozilik berdi. Yaʼni Otabek ruhiyatidagi eskilik va yangilik kurashida avvalgisi ustun keldi: u oʻsha damda Zaynab shaxsini, uning huquqini himoya qilolmadi. Keyinroq, Zaynabning oʻziga nisbatan muhabbatini bilgach, Otabek aybini chuqur his qildi, shu bois ham Kumushning qatʼiy talablariga qaramasdan, uning javobini berishga jurʼat qilolmadi, natijada oʻzi istamagani holda fojiaga yoʻl ochib berdi. Koʻrinadiki, qahramon ruhiyatidagi ziddiyatlar uning muhit va shu muhitdagi kishilar bilan ziddiyati asosida yuzaga keladi, ayni paytda, ularga faol taʼsir ham qiladi – syujetning u yoki bu tarzda rivojlanishini belgilaydi. Bu esa K. syujetni harakatlantiruvchi kuch ekanligini koʻrsatuvchi yana bir yorqin dalildir. Aytilganlardan K.ning yana bir muhim funksiyasi ayon boʻladi: u shakl unsuri sifatida badiiy konsepsiyani ifodalashda muhim oʻrin tutadi, K. mazmun komponenti boʻlmish problema bilan bevosita bogʻliqdir. Boshqacha aytsak, K. problematikaning javharini tashkil etsa, uni hal qilish yoʻsini va yoʻnalishi badiiy konsepsiyaning oʻzagini tashkil etadi. Zero, har bir konfliktli holat turlicha hal etilishi, demak, voqealar rivoji ham shunga bogʻliq sifat koʻrinishiga ega boʻlishi, bu esa mos ravishda gʻoyaviy-hissiy munosabatni oʻzgartirishi va pirovard natijada badiiy konsepsiyaning oʻzgarishiga olib kelishi tabiiydir.

Adabiyotshunoslikda K. bilan bogʻliq hali tugal toʻxtamga kelinmagan, bahsli masalalar ham bor. Jumladan, lirik asardagi K. masalasi. Albatta, bu oʻrinda murakkablik koʻp jihatdan lirik asarlarda voqeaband syujetning yoʻqligi, adabiyotshunoslikda lirik asarga syujetsiz deb qarashning mavjudligi bilan bogʻliq. Modomiki, lirik asarda ham harakat – his-tuygʻu, oʻy-kechinmalar rivoji, syujetning spetsifik koʻrinishi bor ekan, uni ham K. harakatga keltiradi. Faqat lirikada K. ning namoyon boʻlishi oʻziga xos, epik va dramatik asardagi kabi ochiq koʻzga tashlanmaydi. Lirik qahramon his-tuygʻularini harakatlantirayotgan K. xarakterlararo, qahramon va muhit orasidagi koʻrinishlari koʻp hollarda asardan tashqarida qolsa ham, u lirik holatdan (qarama-qarshi his-tuygʻular, zid qoʻyilgan detallar, tasavvurdagi obyektga murojaat; hayot va oʻlim, savob va gunoh, vafo va xiyonat, oʻtmish va hozir singari tematik antinomiyalarni keltirish va sh.k. boshqa unsurlar yordamida) har vaqt anglashilib turadi. Yaʼni lirik asardagi K. doim ham tasvirda boʻrtib turmaydi, lekin har vaqt his etiladi. Bu esa har qanday badiiy asarda K. bor, muayyan bir adabiy turga mansub asarda badiiy K.ning muayyan bir turi yetakchilik qiladi, deganidir. Deylik, dramatik asarlarda xarakterlararo K., lirik asarlarda ichki K. (asarda aks etishi jihatidan) yetakchilik qilsa, epik asarlarda K.ning har uchala turi qorishiq holda namoyon boʻla oladi, deyishga asos beradi. Negaki, turlicha namoyon boʻlgani holda, har qanday badiiy asarda, uning qaysi turga mansubligidan qatʼi nazar, K.ning har uchala navi mavjud; ular oʻzaro aloqada boʻlib, biri ikkinchisini yuzaga chiqaradi, biri orqali ikkinchisi ifodalanadi .

Конфликт (лот. conflictus – тўқнашув) – персонажларнинг асар сюжетида бадиий ифодасини топадиган ўзаро тўқнашув ва курашлари, қаҳрамон билан муҳит орасида ёки унинг руҳиятида кечувчи зиддиятлар, қарама-қаршиликлар. К. термини анъанавий тарзда кўпроқ эпик ва драматик асарларга нисбатан қўлланади. Чунки улар воқеабанд сюжетга эга бўлиб, тасвирий-динамик санъат турлари саналади, яъни уларда ривожланиб борувчи воқеалар силсиласи – макон ва замонда кечувчи ҳаракат қаламга олинади. Сюжет воқеалардан, воқеалар эса персонажларнинг хатти-ҳаракатлари, ўзаро мураккаб муносабатлари, зиддиятларидан таркиб топгани сабабли ҳам ҳаёт зиддиятларини умумлаштирувчи воқеалар тизими сифатида таърифланади. Сюжет билан К. орасида иккиёқлама алоқа кузатилади: бир томондан, сюжет К.ларни умумлаштириб намоён қилади; иккинчи томондан, К. сюжетни ҳаракатга келтирувчи асосий куч бўлиб, сюжетнинг асосий босқичларини белгилайди: К.нинг қўйилиши – тугун, К. кескинлашган энг юксак нуқта – кульминация, К.нинг у ёки бу тарзда ҳал этилиши – ечим.

Бадиий асар воқеликни акс эттиргани, унинг марказида инсон образи тургани учун ҳам, инсоннинг реал ҳаётида мавжуд конфликтларнинг бари унда бадиий инъикос этади. Шу нуқтаи назардан бадиий К.нинг учта турини фарқлаш мумкин: 1) характерлараро; 2) қаҳрамон ва муҳит; 3) ички (психологик). К.нинг мазкур турлари бадиий асарда аралаш ҳолда зуҳур қилади ва ўзаро узвий алоқада бўлади: бири иккинчисига ўтади, бири иккинчисини келтириб чиқаради, бири иккинчиси орқали ифодаланади ва ҳ. Мас., Чўлпоннинг “Кеча” романидаги Мирёқубнинг муҳит билан зиддияти унинг Акбарали билан ўзаро зиддиятли муносабатлари фонида етилади, шу муносабатлар қаҳрамон руҳиятидаги мураккаб жараёнга – ўй-фикрлар курашига туртки беради. К.нинг барча турлари ҳам қаҳрамонни муайян бир ҳаракатга ундайди, бу эса уни сюжетни юргизувчи куч дейишга асос беради: Акбарали билан очиқ тўқнашув даражасига етмаган зиддияти Мирёқубни ҳаракатга – ўзини валинеъмати билан қиёслаш асосида ўзининг кимлигини, ҳаётдаги ўрнини англашга ундадики, унинг руҳиятида мураккаб ўйлов жараёни (“ички ҳаракат”) бошланди; ўйловлар натижасида у ўзини ижтимоий шахс сифатида танишга, ўзининг ижтимоий мақомини англашга келдики, бу энди уни фаол ижтимоий ҳаракат (“ташқи ҳаракат”)га ундаши табиий (унинг жадидларга хайрихоҳ мавқени эгаллаши романнинг иккинчи китобида Мирёқуб ижтимоий фаолиятда тасвирланиши мумкин эди, деган тахминни пайдо қилади). Демак, К. персонажнинг қай йўсин ҳаракат қилишини белгилаб, сюжет воқеаларининг қай тарзда ривожланишига ҳам таъсир қилади. Мас., “Ўтган кунлар”даги Отабек руҳиятидаги зиддият шуки, у замонасининг илғор зиёлиси сифатида инсон шахсини ҳурмат қилади ва, айни чоғда, ўз даври, муҳити таъсиридан буткул ҳоли ҳам эмас. Натижада Отабек муҳит билан К.да (ота-онаси уни иккинчи бор уйлантиришга жазм қилганда қарши тургани моҳиятан қаҳрамон-муҳит К.и, фақат бу нарса ота-она билан муносабат орқали ифодаланади) ён берди: “бир бечораға кўра-била туриб жабр ҳам хиёнат...” бўлаётганини, Зайнаб “қаршисида бир жонсиз ҳайкал” бўлишини билатуриб, уйланишга розилик берди. Яъни Отабек руҳиятидаги эскилик ва янгилик курашида аввалгиси устун келди: у ўша дамда Зайнаб шахсини, унинг ҳуқуқини ҳимоя қилолмади. Кейинроқ, Зайнабнинг ўзига нисбатан муҳаббатини билгач, Отабек айбини чуқур ҳис қилди, шу боис ҳам Кумушнинг қатъий талабларига қарамасдан, унинг жавобини беришга журъат қилолмади, натижада ўзи истамагани ҳолда фожиага йўл очиб берди. Кўринадики, қаҳрамон руҳиятидаги зиддиятлар унинг муҳит ва шу муҳитдаги кишилар билан зиддияти асосида юзага келади, айни пайтда, уларга фаол таъсир ҳам қилади – сюжетнинг у ёки бу тарзда ривожланишини белгилайди. Бу эса К. сюжетни ҳаракатлантирувчи куч эканлигини кўрсатувчи яна бир ёрқин далилдир. Айтилганлардан К.нинг яна бир муҳим функцияси аён бўлади: у шакл унсури сифатида бадиий концепцияни ифодалашда муҳим ўрин тутади, К. мазмун компоненти бўлмиш проблема билан бевосита боғлиқдир. Бошқача айтсак, К. проблематиканинг жавҳарини ташкил этса, уни ҳал қилиш йўсини ва йўналиши бадиий концепциянинг ўзагини ташкил этади. Зеро, ҳар бир конфликтли ҳолат турлича ҳал этилиши, демак, воқеалар ривожи ҳам шунга боғлиқ сифат кўринишига эга бўлиши, бу эса мос равишда ғоявий-ҳиссий муносабатни ўзгартириши ва пировард натижада бадиий концепциянинг ўзгаришига олиб келиши табиийдир.

Адабиётшуносликда К. билан боғлиқ ҳали тугал тўхтамга келинмаган, баҳсли масалалар ҳам бор. Жумладан, лирик асардаги К. масаласи. Албатта, бу ўринда мураккаблик кўп жиҳатдан лирик асарларда воқеабанд сюжетнинг йўқлиги, адабиётшуносликда лирик асарга сюжетсиз деб қарашнинг мавжудлиги билан боғлиқ. Модомики, лирик асарда ҳам ҳаракат – ҳис-туйғу, ўй-кечинмалар ривожи, сюжетнинг специфик кўриниши бор экан, уни ҳам К. ҳаракатга келтиради. Фақат лирикада К. нинг намоён бўлиши ўзига хос, эпик ва драматик асардаги каби очиқ кўзга ташланмайди. Лирик қаҳрамон ҳис-туйғуларини ҳаракатлантираётган К. характерлараро, қаҳрамон ва муҳит орасидаги кўринишлари кўп ҳолларда асардан ташқарида қолса ҳам, у лирик ҳолатдан (қарама-қарши ҳис-туйғулар, зид қўйилган деталлар, тасаввурдаги объектга мурожаат; ҳаёт ва ўлим, савоб ва гуноҳ, вафо ва хиёнат, ўтмиш ва ҳозир сингари тематик антиномияларни келтириш ва ш.к. бошқа унсурлар ёрдамида) ҳар вақт англашилиб туради. Яъни лирик асардаги К. доим ҳам тасвирда бўртиб турмайди, лекин ҳар вақт ҳис этилади. Бу эса ҳар қандай бадиий асарда К. бор, муайян бир адабий турга мансуб асарда бадиий К.нинг муайян бир тури етакчилик қилади, деганидир. Дейлик, драматик асарларда характерлараро К., лирик асарларда ички К. (асарда акс этиши жиҳатидан) етакчилик қилса, эпик асарларда К.нинг ҳар учала тури қоришиқ ҳолда намоён бўла олади, дейишга асос беради. Негаки, турлича намоён бўлгани ҳолда, ҳар қандай бадиий асарда, унинг қайси турга мансублигидан қатъи назар, К.нинг ҳар учала нави мавжуд; улар ўзаро алоқада бўлиб, бири иккинчисини юзага чиқаради, бири орқали иккинчиси ифодаланади .