Kontekst

Kontekst (lot. con – birga, textus – mato, toʻqilgan) – 1) alohida soʻz (matn birligi)ni qurshab turgan va uning maʼnosi tushunilishiga asos boʻluvchi matn, uni tashkil etayotgan soʻzlarning bevosita lugʻaviy maʼnosidan keng boʻlgan maʼno tizimi. K. nutqiy boʻlakning shakliy ifodasi bilan mazmunining uygʻun birligini taʼminlaydi, undagi turfa maʼno jilvalarining reallashuvi, soʻzlovchining yetkazilayotgan informatsiyaga munosabatini ifodalashda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga, ilmda K.ni faqat matn (ogʻzaki yoki yozma) doirasi bilan cheklamay, kengroq tushunish amaliyoti ham mavjud boʻlib, bunda nutq momenti, muloqot subyektlari, muloqotning umumiy mavzusi kabilarga ham K. sifatida qaraladi. Yaʼni bunday yondashishda K. kengayib borish xususiyatiga ega boʻladi; 2) adabiy asar – soʻzlardan tarkib topgan matn. Badiiy matnni tashkil etayotgan unsurlar bir-biri bilan qism-butun (tekst – kontekst) munosabatida boʻlib, qismning mazmuni butun ichida, butunning mazmuni esa qism orqali reallashadi. Agar asarning toʻliq matnini K. deb olsak, u oʻz ichida kichikroq K.larga (boʻlim, bob, abzats, jumla) ajraladi. Bular asarning ichki aloqalarigagina oid boʻlib, aslida, adabiy asar matn (tekst) sifatida oʻzidan tashqaridagi boshqa K.lar doirasiga ham kiradi. Badiiy asar sanʼatkorning yaratish onlaridagi ijodiy-ruhiy holati mahsuli sifatida, avvalo, ayni shu holat K.iga kiradi, oʻz navbatida, bu K. ham kengayib boradi: muallifning asarni yaratish paytidagi ijodiy-ruhiy holati – muallif biografiyasi – davr hayoti – millat tarixi. Ikkinchi tomondan, konkret asar milliy adabiyot taraqqiyotining muayyan bir bosqichi mahsuli sifatida davr adabiyoti K.iga kiradi va u ham kengayib boradi: ijodkor mansub adabiy avlod – davr adabiyoti – milliy adabiy anʼanalar – jahon adabiyoti anʼanalari. Mazkur K.larning har biri asarning u yoki bu qirrasini anglash, ochib berishga xizmat qiladi.

Контекст (лот. con – бирга, textus – мато, тўқилган) – 1) алоҳида сўз (матн бирлиги)ни қуршаб турган ва унинг маъноси тушунилишига асос бўлувчи матн, уни ташкил этаётган сўзларнинг бевосита луғавий маъносидан кенг бўлган маъно тизими. К. нутқий бўлакнинг шаклий ифодаси билан мазмунининг уйғун бирлигини таъминлайди, ундаги турфа маъно жилваларининг реаллашуви, сўзловчининг етказилаётган информацияга муносабатини ифодалашда муҳим аҳамият касб этади. Шу билан бирга, илмда К.ни фақат матн (оғзаки ёки ёзма) доираси билан чекламай, кенгроқ тушуниш амалиёти ҳам мавжуд бўлиб, бунда нутқ моменти, мулоқот субъектлари, мулоқотнинг умумий мавзуси кабиларга ҳам К. сифатида қаралади. Яъни бундай ёндашишда К. кенгайиб бориш хусусиятига эга бўлади; 2) адабий асар – сўзлардан таркиб топган матн. Бадиий матнни ташкил этаётган унсурлар бир-бири билан қисм-бутун (текст – контекст) муносабатида бўлиб, қисмнинг мазмуни бутун ичида, бутуннинг мазмуни эса қисм орқали реаллашади. Агар асарнинг тўлиқ матнини К. деб олсак, у ўз ичида кичикроқ К.ларга (бўлим, боб, абзац, жумла) ажралади. Булар асарнинг ички алоқаларигагина оид бўлиб, аслида, адабий асар матн (текст) сифатида ўзидан ташқаридаги бошқа К.лар доирасига ҳам киради. Бадиий асар санъаткорнинг яратиш онларидаги ижодий-руҳий ҳолати маҳсули сифатида, аввало, айни шу ҳолат К.ига киради, ўз навбатида, бу К. ҳам кенгайиб боради: муаллифнинг асарни яратиш пайтидаги ижодий-руҳий ҳолати – муаллиф биографияси – давр ҳаёти – миллат тарихи. Иккинчи томондан, конкрет асар миллий адабиёт тараққиётининг муайян бир босқичи маҳсули сифатида давр адабиёти К.ига киради ва у ҳам кенгайиб боради: ижодкор мансуб адабий авлод – давр адабиёти – миллий адабий анъаналар – жаҳон адабиёти анъаналари. Мазкур К.ларнинг ҳар бири асарнинг у ёки бу қиррасини англаш, очиб беришга хизмат қилади.