Kulminatsiya

Kulminatsiya (lot. culmen – choʻqqi) – badiiy asarda voqealar rivojining eng yuksak nuqtasi, syujetning ziddiyatlar keskinlashib, konflikt yaqqol namoyon boʻladigan oʻrni. K. voqeaband syujetning muhim va zaruriy komponenti sanalib, yechimning yoʻnalishlarini belgilaydi, shu bois yechim boʻlmagan hollarda ham asar tugallik, estetik butunlik kasb eta oladi. Asarning syujet-kompozitsion xususiyatlari bilan bogʻliq holda K. turli darajada va turli sifat koʻrinishida boʻlishi mumkin: konsentrik syujetlarda K. boʻrtib (mas., “Mehrobdan chayon”: Anvarning xon bilan toʻqnashuvi) koʻzga tashlansa, xronikali syujetlarda u qadar ochiq koʻzga tashlanmaydi; yirik epik asarlarda K. butun boshli voqeani oʻz ichiga olsa, kichik epik shakllarda jajji epizod (mas., “Oʻgʻri”: Qobil bobo bilan amin suhbati) yoki birgina detal (mas., “Anor”: “Ajab qildim, jagarlaring ezilib ketsin!”) koʻrinishida boʻladi; odatda, asar finaliga yaqin joy olsa, baʼzan muayyan gʻoyaviy-badiiy maqsad bilan boshlanishdayoq (mas., “Dahshat”: Unsinning dodxoh bilan shart bogʻlashi) beriladi va h. Murakkab syujet qurilishiga ega epik asarlarda har bir syujet liniyasining oʻz K.si mavjud (mas., “Kecha”: Zebi syujet liniyasining K.si – toʻy arafasi; Miryoqub liniyasiniki – noib bilan suhbat; Akbarali liniyasiniki – Qumariq voqealari) boʻlib, ular asarning bosh K.siga (mas., “Kecha”da – sud jarayoni) boʻysundiriladi. K.ning muhim xususiyati shuki, u personajlar taqdiri, qarashlari, oʻzaro munosabatlarida sezilarli sifat oʻzgarishlariga olib keladi, voqealar oqimini oʻzgartiradi. Demak, K. deganda, voqealar keskinlashgan har qanday nuqtani emas, yuqoridagi talablarga javob beradigan nuqtani tushunish kerak.

Кульминация (лот. culmen – чўққи) – бадиий асарда воқеалар ривожининг энг юксак нуқтаси, сюжетнинг зиддиятлар кескинлашиб, конфликт яққол намоён бўладиган ўрни. К. воқеабанд сюжетнинг муҳим ва зарурий компоненти саналиб, ечимнинг йўналишларини белгилайди, шу боис ечим бўлмаган ҳолларда ҳам асар тугаллик, эстетик бутунлик касб эта олади. Асарнинг сюжет-композицион хусусиятлари билан боғлиқ ҳолда К. турли даражада ва турли сифат кўринишида бўлиши мумкин: концентрик сюжетларда К. бўртиб (мас., “Меҳробдан чаён”: Анварнинг хон билан тўқнашуви) кўзга ташланса, хроникали сюжетларда у қадар очиқ кўзга ташланмайди; йирик эпик асарларда К. бутун бошли воқеани ўз ичига олса, кичик эпик шаклларда жажжи эпизод (мас., “Ўғри”: Қобил бобо билан амин суҳбати) ёки биргина деталь (мас., “Анор”: “Ажаб қилдим, жагарларинг эзилиб кетсин!”) кўринишида бўлади; одатда, асар финалига яқин жой олса, баъзан муайян ғоявий-бадиий мақсад билан бошланишдаёқ (мас., “Даҳшат”: Унсиннинг додхоҳ билан шарт боғлаши) берилади ва ҳ. Мураккаб сюжет қурилишига эга эпик асарларда ҳар бир сюжет линиясининг ўз К.си мавжуд (мас., “Кеча”: Зеби сюжет линиясининг К.си – тўй арафаси; Мирёқуб линиясиники – ноиб билан суҳбат; Акбарали линиясиники – Қумариқ воқеалари) бўлиб, улар асарнинг бош К.сига (мас., “Кеча”да – суд жараёни) бўйсундирилади. К.нинг муҳим хусусияти шуки, у персонажлар тақдири, қарашлари, ўзаро муносабатларида сезиларли сифат ўзгаришларига олиб келади, воқеалар оқимини ўзгартиради. Демак, К. деганда, воқеалар кескинлашган ҳар қандай нуқтани эмас, юқоридаги талабларга жавоб берадиган нуқтани тушуниш керак.