Kundaliklar

Kundaliklar – koʻrgan-kechirganlarni kunma-kun, odatda, sanasini qayd etgan holda yozib borish; adabiyotdagi shu tarzda amalga oshirilgan rivoya shakli. Maishiy-shaxsiy janr sifatida K. ancha keng tarqalgan boʻlib, turli soha kishilari tomonidan yuritilgan K.ni birlashtiruvchi qator umumiy xususiyatlar mavjud. Avvalo, K.da muallifning koʻrgan-kechirganlari, his qilganlari bilan ularning qayd etilishi orasida vaqt masofasi yoʻq hisobida, yaʼni olingan taassurotlar sovumasidanoq qayd etiladiki, shu jihati bilan ular memuarlardan farqlanadi. Ikkinchi muhim xususiyat shuki, K. birovlarning oʻqishi uchun moʻljallanmaydi, ular muallifning oʻzi uchun yoziladi. Shu tufayli ham K.dagi muallif oʻy-fikrlari bayoni, izhorlarida samimiyat, munosabat va baho ifodasida haqqoniylik (yaʼni muallifning oʻyidagini yashirmay-netmay, hech bir istiholasiz yozishi) kuzatiladi. Xuddi shu narsa ularga qariyb hujjatlilik darajasida ishonarlilik baxsh etadi. Odatda, K.da koʻproq muallifning shaxsiy realligi, uning oʻzi bilan bevosita bogʻliq voqealar aks etadi, biroq shulardan kelib chiqqan holda, ularda olam va odam, hayotning mohiyati, biron bir konkret hayotiy masala yuzasidan umumiy tarzdagi mushohadalar ham ifoda etilaveradi.

Mazkur xususiyatlari tufayli yozuvchi-shoirlar yuritgan K. adabiyotshunoslik uchun, ayniqsa, biografik yoʻnalishdagi tadqiqotlar uchun beqiyos manbaga aylanadi. Bundan tashqari, K.ga xos xususiyatlar ayrim hollarda badiiy niyat ijrosi uchun juda qulay imkoniyatlar yaratadi. Shuning uchun adabiyotda K. shaklida qurilgan asarlar ham, K. shakli muhim kompozitsion unsur sifatida istifoda etilgan asarlar ham koʻplab uchraydi.

Кундаликлар – кўрган-кечирганларни кунма-кун, одатда, санасини қайд этган ҳолда ёзиб бориш; адабиётдаги шу тарзда амалга оширилган ривоя шакли. Маиший-шахсий жанр сифатида К. анча кенг тарқалган бўлиб, турли соҳа кишилари томонидан юритилган К.ни бирлаштирувчи қатор умумий хусусиятлар мавжуд. Аввало, К.да муаллифнинг кўрган-кечирганлари, ҳис қилганлари билан уларнинг қайд этилиши орасида вақт масофаси йўқ ҳисобида, яъни олинган таассуротлар совумасиданоқ қайд этиладики, шу жиҳати билан улар мемуарлардан фарқланади. Иккинчи муҳим хусусият шуки, К. бировларнинг ўқиши учун мўлжалланмайди, улар муаллифнинг ўзи учун ёзилади. Шу туфайли ҳам К.даги муаллиф ўй-фикрлари баёни, изҳорларида самимият, муносабат ва баҳо ифодасида ҳаққонийлик (яъни муаллифнинг ўйидагини яширмай-нетмай, ҳеч бир истиҳоласиз ёзиши) кузатилади. Худди шу нарса уларга қарийб ҳужжатлилик даражасида ишонарлилик бахш этади. Одатда, К.да кўпроқ муаллифнинг шахсий реаллиги, унинг ўзи билан бевосита боғлиқ воқеалар акс этади, бироқ шулардан келиб чиққан ҳолда, уларда олам ва одам, ҳаётнинг моҳияти, бирон бир конкрет ҳаётий масала юзасидан умумий тарздаги мушоҳадалар ҳам ифода этилаверади.

Мазкур хусусиятлари туфайли ёзувчи-шоирлар юритган К. адабиётшунослик учун, айниқса, биографик йўналишдаги тадқиқотлар учун беқиёс манбага айланади. Бундан ташқари, К.га хос хусусиятлар айрим ҳолларда бадиий ният ижроси учун жуда қулай имкониятлар яратади. Шунинг учун адабиётда К. шаклида қурилган асарлар ҳам, К. шакли муҳим композицион унсур сифатида истифода этилган асарлар ҳам кўплаб учрайди.