Latifa

Latifa (ar. لطيف – nozik, yoqimli, zarif, muloyim) – Yaqin va Oʻrta Sharq, jumladan, Markaziy Osiyo xalqlari ogʻzaki ijodi va yozma adabiyotida keng tarqalgan janr; ixcham hikoyacha, anekdot. Xalq ogʻzaki ijodida L.lar tematik jihatdan turli-tuman, markazida koʻproq kulgili voqea yotadi, aksar hollarda voqea birgina epizod bilan cheklanib, hajviy-yumoristik ruh bilan yoʻgʻrilgan boʻladi. Umumiy qahramonga egalik ogʻzaki L.larning yana bir xususiyatidir. Jumladan, oʻzbek folklorida – Nasriddin Afandi (qisman, Mashrab, Kal), tojiklarda – Mushfiqiy, qozoqlarda Aldarkoʻsa, turkmanlarda – Kamina L.larning umumiy qahramoni sifatida harakatlanadilar. Folklorga xos variantlilik L.larda ham kuzatiladi, jumladan, bitta L.ning turli qahramonlar bilan bogʻlanish hollari koʻp uchraydi. Yozma adabiyotdagi L.lar koʻproq ibratli mazmundagi, oʻzgalar uchun ibrat boʻla oladigan shaxslar haqidagi moʻʼjaz hikoyachalar shaklida uchraydi. Agar L.ni janr sifatida belgilovchi xususiyatlar (ixchamlik, syujetning birgina hayotiy epizod asosiga qurilishi, tasvirlangan voqeaning kulgili yoki ibratli boʻlishi, qahramonlariga topqirligu zakiylik xosligi) eʼtiborga olinsa, Sharq mumtoz adabiyotidagi Saʼdiyning “Guliston” va “Boʻston”, Jomiyning “Bahoriston”, Navoiyning qator asarlari yoki Xoja hikoyatlari, shuningdek, Vosifiyning “Badoyeʼ ul-vaqoye” tipidagi qator tarixiy asarlar tarkibiga L. janriga mansub asarlar kirgani ayon boʻladi. L. janri zamonaviy folklorda ham ancha faol: isteʼdodli zamondoshlarimiz tomonidan bugungi hayotimiz bilan bogʻliq turfa mazmundagi L.lar yaratilib, ommalashmoqda, bu – janrning barhayotligi belgisi. Shuningdek, axborot almashish jarayonini tezlashgan, informatsion globallashuv sharoitida boshqa xalqlardan oʻzlashtirilib, milliy hayotimiz va mentalitetimizga moslashtirilgan L.lar – anekdotlar ham koʻplab paydo boʻlmoqdaki, bu folklorshunoslar uchun alohida mavzudir.

Латифа (ар. لطيف – нозик, ёқимли, зариф, мулойим) – Яқин ва Ўрта Шарқ, жумладан, Марказий Осиё халқлари оғзаки ижоди ва ёзма адабиётида кенг тарқалган жанр; ихчам ҳикояча, анекдот. Халқ оғзаки ижодида Л.лар тематик жиҳатдан турли-туман, марказида кўпроқ кулгили воқеа ётади, аксар ҳолларда воқеа биргина эпизод билан чекланиб, ҳажвий-юмористик руҳ билан йўғрилган бўлади. Умумий қаҳрамонга эгалик оғзаки Л.ларнинг яна бир хусусиятидир. Жумладан, ўзбек фольклорида – Насриддин Афанди (қисман, Машраб, Кал), тожикларда – Мушфиқий, қозоқларда Алдаркўса, туркманларда – Камина Л.ларнинг умумий қаҳрамони сифатида ҳаракатланадилар. Фольклорга хос вариантлилик Л.ларда ҳам кузатилади, жумладан, битта Л.нинг турли қаҳрамонлар билан боғланиш ҳоллари кўп учрайди. Ёзма адабиётдаги Л.лар кўпроқ ибратли мазмундаги, ўзгалар учун ибрат бўла оладиган шахслар ҳақидаги мўъжаз ҳикоячалар шаклида учрайди. Агар Л.ни жанр сифатида белгиловчи хусусиятлар (ихчамлик, сюжетнинг биргина ҳаётий эпизод асосига қурилиши, тасвирланган воқеанинг кулгили ёки ибратли бўлиши, қаҳрамонларига топқирлигу закийлик хослиги) эътиборга олинса, Шарқ мумтоз адабиётидаги Саъдийнинг “Гулистон” ва “Бўстон”, Жомийнинг “Баҳористон”, Навоийнинг қатор асарлари ёки Хожа ҳикоятлари, шунингдек, Восифийнинг “Бадоеъ ул-вақое” типидаги қатор тарихий асарлар таркибига Л. жанрига мансуб асарлар киргани аён бўлади. Л. жанри замонавий фольклорда ҳам анча фаол: истеъдодли замондошларимиз томонидан бугунги ҳаётимиз билан боғлиқ турфа мазмундаги Л.лар яратилиб, оммалашмоқда, бу – жанрнинг барҳаётлиги белгиси. Шунингдек, ахборот алмашиш жараёнини тезлашган, информацион глобаллашув шароитида бошқа халқлардан ўзлаштирилиб, миллий ҳаётимиз ва менталитетимизга мослаштирилган Л.лар – анекдотлар ҳам кўплаб пайдо бўлмоқдаки, бу фольклоршунослар учун алоҳида мавзудир.