Leytmotiv

Leytmotiv (nem. leitmotiv – yetakchi motiv) – musiqadan oʻzlashtirilgan termin boʻlib, keng maʼnoda muallif tomonidan ilgari surilayotgan asosiy gʻoyaning butun asar davomida taʼkidlab oʻtkazilishi boʻlib, shu maʼnoda gʻoyaviy leytmotiv atamasi ham ishlatiladi. Mas., A.Oripovning “Men nechun sevaman Oʻzbekistonni” sheʼrida vatanga begʻaraz muhabbat, “vatanga muhabbat mohiyatan xalqqa muhabbat”, degan asosiy gʻoya L. sifatida butun sheʼr matnidan sizib oʻtadi. Kengroq qaralsa, shoirning “Oʻzbekiston”, “Qarshi qoʻshigʻi”, “Saraton” kabi oʻnlab sheʼrlarida ham xuddi shu gʻoya ustuvorki, bu oʻrinda alohida sheʼr L.i bilan bir qatorda, shoir ijodining L.i haqida ham gapirish imkoni yuzaga keladi. Shunga oʻxshash, baʼzan muayyan adabiy yoʻnalish, oqim yoki maktabga xos L. haqida ham gapirish mumkin boʻladi. Mas., jadid adiblari ijodining L.i maʼrifat va taraqqiydir. Adabiyotshunoslikda L. termini tor maʼnoda ham qoʻllanib, bunda asarda ilgari surilgan muhim gʻoya, his-tuygʻu, xarakter holati va sh.k.larni ifoda etayotgan obraz yoki nutqiy unsur (soʻz birikmasi, jumla, misra va sh.k.)ning qayta-qayta takrorlanishi nazarda tutiladi.

Лейтмотив (нем. leitmotiv – етакчи мотив) – мусиқадан ўзлаштирилган термин бўлиб, кенг маънода муаллиф томонидан илгари сурилаётган асосий ғоянинг бутун асар давомида таъкидлаб ўтказилиши бўлиб, шу маънода ғоявий лейтмотив атамаси ҳам ишлатилади. Мас., А.Ориповнинг “Мен нечун севаман Ўзбекистонни” шеърида ватанга беғараз муҳаббат, “ватанга муҳаббат моҳиятан халққа муҳаббат”, деган асосий ғоя Л. сифатида бутун шеър матнидан сизиб ўтади. Кенгроқ қаралса, шоирнинг “Ўзбекистон”, “Қарши қўшиғи”, “Саратон” каби ўнлаб шеърларида ҳам худди шу ғоя устуворки, бу ўринда алоҳида шеър Л.и билан бир қаторда, шоир ижодининг Л.и ҳақида ҳам гапириш имкони юзага келади. Шунга ўхшаш, баъзан муайян адабий йўналиш, оқим ёки мактабга хос Л. ҳақида ҳам гапириш мумкин бўлади. Мас., жадид адиблари ижодининг Л.и маърифат ва тараққийдир. Адабиётшуносликда Л. термини тор маънода ҳам қўлланиб, бунда асарда илгари сурилган муҳим ғоя, ҳис-туйғу, характер ҳолати ва ш.к.ларни ифода этаётган образ ёки нутқий унсур (сўз бирикмаси, жумла, мисра ва ш.к.)нинг қайта-қайта такрорланиши назарда тутилади.