Lirik chekinish

Lirik chekinish (rus. kalka: “liricheskoye otstupleniye”) – muallif nutqining koʻrinishlaridan biri, epik yoki liro-epik asarlarda uchraydigan kompozitsion unsur. L.ch. deyilishining sababi shuki, unda syujet voqealarini hikoya qilish toʻxtatib qoʻyiladi va muallif ularga munosabati oshkor tarzda ifodalashga oʻtadi, yaʼni asosiy voqeadan chekinadi. Mohiyat eʼtibori bilan L.ch. gap tarkibidagi modal soʻz va konstruksiyalarga oʻxshashdir. L.ch. muallif aytmoqchi boʻlgan fikrni yanada taʼkidlash, qabul qilish jarayonini yoʻnaltirish, emotsional munosabatni yuqtirish kabi badiiy-estetik maqsadlarga xizmat qiladi. L.ch.larning nutqiy qurilishi ham, odatda, shunga mos boʻladi: hissiy toʻyintirilganlik, oʻquvchiga bevosita murojaat qilish, turli darajadagi takrorlar va undovlarning boʻlishi, nutq boʻlagining nasriy asarda ham ayricha ritmiklikka egaligi va sh.k. Shu xususiyatlarning barini “Kecha” romanidagi bir L.ch.da koʻrish mumkin. Romanning boshlanishida Choʻlpon qizlarning safarga ruxsat olish yoʻlidagi saʼy-harakatlari, Zebi koʻnglidagi umid va umidsizlik kurashini batafsil tasvirlaydi. Safar orzusida yongan Zebi bilan Saltanat tamom umidsizlikka tushayozganlarida, Qurvonbibining ustomonligi sabab Razzoq soʻfi ruxsat berib yubordi. Qizlarning turish-turmushini bungacha bir qafas sifatida koʻrsatgan Choʻlpon ularning beadad shodliklarini tasvirlashga oʻtish uchun quyidagicha koʻprik soladi: “Qafasning darichasi ochildi! Endi qushlarga qanotlarini rostlab turib “pir!” eta uchmoqdan, keng koʻklarga, fazolarga parvoz qilmoqdan boshqa narsa qolmadi. Paranjini yopinib oʻtirmasdan, shundoq bosh ustiga tashlab, chimmatni “xoʻja koʻrsin”ga tutgan boʻlib yugurish kerak, xolos. Faqat, unda darichaning ochilganiga kim sevinadi? Shodlikni kim qiladi? Erkinlikning lazzatini kim totiydi? Shu qadar qaysar bir odamni bu qadar ustalik bilan yoʻlga solgan onaning hurmatini kim oʻrniga keltiradi? Uni kim quchoqlab, kim oʻpadi?”

Shuni ham taʼkidlash joizki, L.ch.larni qoʻllashda muayyan meyorni saqlash zarur, aks holda, asar ortiqcha sentimentallik, oshkor didaktiklik kabi xususiyatlar kasb etishi va bu oxir-oqibatda badiiy jihatdan yutqiziqqa aylanishi mumkin. Adabiyotshunoslikda lirik muqaddima, lirik xotima tushunchalari ham mavjud boʻlib, ular mohiyat eʼtibori bilan L.ch.ning oʻzi, faqat asarda joylashish oʻrni va shu bilan bogʻliq badiiy-estetik vazifalari jihatidan birmuncha farqlanadi. Jumladan, lirik kirish oʻquvchida tasvirlanajak voqeni qabul qilishga mos emotsional holatni yuzaga keltirish, lirik xotima esa asar voqealariga emotsional munosabatni yaxlit ifodalash va shu orqali oʻquvchi taassurotini mustahkamlash kabi maqsadlarni ham koʻzlaydi.

Лирик чекиниш (рус. калька: “лирическое отступление”) – муаллиф нутқининг кўринишларидан бири, эпик ёки лиро-эпик асарларда учрайдиган композицион унсур. Л.ч. дейилишининг сабаби шуки, унда сюжет воқеаларини ҳикоя қилиш тўхтатиб қўйилади ва муаллиф уларга муносабати ошкор тарзда ифодалашга ўтади, яъни асосий воқеадан чекинади. Моҳият эътибори билан Л.ч. гап таркибидаги модал сўз ва конструкцияларга ўхшашдир. Л.ч. муаллиф айтмоқчи бўлган фикрни янада таъкидлаш, қабул қилиш жараёнини йўналтириш, эмоционал муносабатни юқтириш каби бадиий-эстетик мақсадларга хизмат қилади. Л.ч.ларнинг нутқий қурилиши ҳам, одатда, шунга мос бўлади: ҳиссий тўйинтирилганлик, ўқувчига бевосита мурожаат қилиш, турли даражадаги такрорлар ва ундовларнинг бўлиши, нутқ бўлагининг насрий асарда ҳам айрича ритмикликка эгалиги ва ш.к. Шу хусусиятларнинг барини “Кеча” романидаги бир Л.ч.да кўриш мумкин. Романнинг бошланишида Чўлпон қизларнинг сафарга рухсат олиш йўлидаги саъй-ҳаракатлари, Зеби кўнглидаги умид ва умидсизлик курашини батафсил тасвирлайди. Сафар орзусида ёнган Зеби билан Салтанат тамом умидсизликка тушаёзганларида, Қурвонбибининг устомонлиги сабаб Раззоқ сўфи рухсат бериб юборди. Қизларнинг туриш-турмушини бунгача бир қафас сифатида кўрсатган Чўлпон уларнинг беадад шодликларини тасвирлашга ўтиш учун қуйидагича кўприк солади: “Қафаснинг даричаси очилди! Энди қушларга қанотларини ростлаб туриб “пир!” эта учмоқдан, кенг кўкларга, фазоларга парвоз қилмоқдан бошқа нарса қолмади. Паранжини ёпиниб ўтирмасдан, шундоқ бош устига ташлаб, чимматни “хўжа кўрсин”га тутган бўлиб югуриш керак, холос. Фақат, унда даричанинг очилганига ким севинади? Шодликни ким қилади? Эркинликнинг лаззатини ким тотийди? Шу қадар қайсар бир одамни бу қадар усталик билан йўлга солган онанинг ҳурматини ким ўрнига келтиради? Уни ким қучоқлаб, ким ўпади?”

Шуни ҳам таъкидлаш жоизки, Л.ч.ларни қўллашда муайян меъёрни сақлаш зарур, акс ҳолда, асар ортиқча сентименталлик, ошкор дидактиклик каби хусусиятлар касб этиши ва бу охир-оқибатда бадиий жиҳатдан ютқизиққа айланиши мумкин. Адабиётшуносликда лирик муқаддима, лирик хотима тушунчалари ҳам мавжуд бўлиб, улар моҳият эътибори билан Л.ч.нинг ўзи, фақат асарда жойлашиш ўрни ва шу билан боғлиқ бадиий-эстетик вазифалари жиҳатидан бирмунча фарқланади. Жумладан, лирик кириш ўқувчида тасвирланажак воқени қабул қилишга мос эмоционал ҳолатни юзага келтириш, лирик хотима эса асар воқеаларига эмоционал муносабатни яхлит ифодалаш ва шу орқали ўқувчи таассуротини мустаҳкамлаш каби мақсадларни ҳам кўзлайди.