Lirika

Lirika (yun. lyra – musiqa asbobi, qadimda sheʼrlar uning joʻrligida oʻqilgan) – badiiy adabiyotning uchta asosiy turidan biri. L.da voqelik lirik subyekt his-tuygʻulari orqali akslanadi, uning uchun badiiy nutq obyekti emas, subyekti birlamchidir. L.ning oʻziga xos xususiyatlari qadimdayoq taʼkidlab oʻtilgan. Jumladan, poeziyani taqlid deb bilgan Aflotun poeziyaning bu turi “toʻlaligicha shoirning aytganlaridan iborat”, desa, Arastu fikricha, poeziyaning bu turida “taqlid qiluvchi qiyofasini oʻzgartirmagan holda” taqlidni amalga oshiradi. Nemis faylasufi Gegel L.ning turga xos xususiyati sifatida unda obyekt va subyektning bitta shaxsda uygʻunlashishi, lirik asar uchun muallifning oʻzi, uning ichki olami mavzu boʻlib qolishini koʻrsatadi. Shunga koʻra, L.ning tasvir predmeti – his-tuygʻu, kechinma boʻlib qoladi. Yaʼni epos va dramadan farqli oʻlaroq, L. voqelikni tasvirlamaydi, uning uchun voqelik lirik subyekt ruhiy kechinmalarining asosi, ularga turtki beradigan omil sifatidagina ahamiyatlidir. Shu bois ham lirik asarda voqelik lirik qahramon qalb prizmasi orqali ifodalanadi, yana ham aniqrogʻi, L.da voqelikning kechinmani tasvirlash uchun yetarli miqdordagi “parchalari”, detallargina olinadi. Hatto lirik asarda subyekt yaqqol koʻzga koʻrinmay, unda biron-bir obyektiv narsa tavsiflangan yoki tasvirlangan hollar (manzara sheʼrlar, voqeaband sheʼrlar)da ham u asosiy emas, asosiysi – shu tavsif yoki tasvir zamiridagi lirik subyekt, uning kechinmalari. L.da subyektning voqelik taʼsirida yuzaga kelgan oniy kechinmalari manguga muhrlab qoʻyiladi. Bu kechinmalar alohida shaxsga tegishli boʻlgani holda, umumbashariy mazmun va qimmatga ega boʻlaveradi, sheʼrxon undan oʻz dardini, oʻz kechinmalarini topadi, zero, oʻzgaruvchan dunyoda tugʻiluvchi insonga xos tuygʻu-kechinmalarning nisbiy barqaror asosi, javhari mavjuddir.

Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda, L.ning adabiy tur sifatidagi ayrim oʻziga xos xususiyatlarini sanab oʻtish mumkin. Avvalo, oniy kechinmani tasvirlovchi lirik asarlar, odatda, hajman kichik boʻladi. His-tuygʻu va kechinmani ifodalovchi L.da shunga har jihatdan mos – emotsional toʻyintirilgan va ritmik jihatdan tartibga solingani bois ifodalanayotgan his-tuygʻuga muvofiq ohangda jarang topadigan sheʼriy nutq shakli ustuvorlik qiladi. Shu bilan birga, nasriy yoʻlda yozilgan lirik asarlar ham, kam boʻlsa-da, bor. Alohida subyekt kechinmalarini ifodalagani uchun L.da monologik nutq shakli ustuvor, unda uchraydigan dialogik nutq koʻrinishlari esa monologik nutqning tarkibiy elementiga aylanadi. Oniy kechinmani tasvirlovchi L.ning badiiy vaqti hamisha – “hozir”: u ayni hozir koʻngilda kechayotgan his-tuygʻularni tasvirlaydi, sheʼr qachon yozilganidan qatʼi nazar, sheʼrxon uni hozir koʻngilda kechayotgan tuygʻu kabi qabul qiladi.

Lirik asarlarni janr jihatidan tasniflashda maʼlum murakkabliklar mavjud boʻlib, adabiyot taraqqiyotining turli bosqichlarida janrlarga ajratish asosi turlicha boʻlgan. Jumladan, xalq ogʻzaki ijodidagi lirik asarlar koʻproq funksiyasi, yaʼni ijro etilish vaqti, joyi munosabatiga (mavsum, marosim, mehnat qoʻshiqlari) koʻra; antik sheʼriyatda ijro etilish tarzi (xor qoʻshiqlari, solo)ga koʻra; keyingi davrlarda asosiy estetik belgisi (oda, difiramb, elegiya), qatʼiy shakl koʻrsatkichlari (sonet, oktava), tematik xususiyatlari (intim, grajdanlik, falsafiy, siyosiy, intellektual) va h. jihatlardan janrlarga ajratilgan. Murakkablik shundaki, tarixiy kategoriya sifatida oʻz faollik davrini oʻtib boʻlgan janrlar ham sheʼriyatda anʼanaviy tarzda qoʻllanaveradi. Mas., hozirgi oʻzbek sheʼriyatida xalq ogʻzaki ijodidagi janrlar (lapar, yor-yor) ham, mumtoz sheʼriyat janrlari (gʻazal, muxammas) ham, xorijiy adabiyotlardan oʻzlashgan janrlar (sonet, xokku, tanka) ham, hozirda faollashgan janr koʻrinishlari ham mavjud. Shu sababli lirik janrlar masalasiga sinxroniya/diaxroniya aspektlarida yondashish talab qilinadi.

Лирика (юн. lyra – мусиқа асбоби, қадимда шеърлар унинг жўрлигида ўқилган) – бадиий адабиётнинг учта асосий туридан бири. Л.да воқелик лирик субъект ҳис-туйғулари орқали аксланади, унинг учун бадиий нутқ объекти эмас, субъекти бирламчидир. Л.нинг ўзига хос хусусиятлари қадимдаёқ таъкидлаб ўтилган. Жумладан, поэзияни тақлид деб билган Афлотун поэзиянинг бу тури “тўлалигича шоирнинг айтганларидан иборат”, деса, Арасту фикрича, поэзиянинг бу турида “тақлид қилувчи қиёфасини ўзгартирмаган ҳолда” тақлидни амалга оширади. Немис файласуфи Гегель Л.нинг турга хос хусусияти сифатида унда объект ва субъектнинг битта шахсда уйғунлашиши, лирик асар учун муаллифнинг ўзи, унинг ички олами мавзу бўлиб қолишини кўрсатади. Шунга кўра, Л.нинг тасвир предмети – ҳис-туйғу, кечинма бўлиб қолади. Яъни эпос ва драмадан фарқли ўлароқ, Л. воқеликни тасвирламайди, унинг учун воқелик лирик субъект руҳий кечинмаларининг асоси, уларга туртки берадиган омил сифатидагина аҳамиятлидир. Шу боис ҳам лирик асарда воқелик лирик қаҳрамон қалб призмаси орқали ифодаланади, яна ҳам аниқроғи, Л.да воқеликнинг кечинмани тасвирлаш учун етарли миқдордаги “парчалари”, деталларгина олинади. Ҳатто лирик асарда субъект яққол кўзга кўринмай, унда бирон-бир объектив нарса тавсифланган ёки тасвирланган ҳоллар (манзара шеърлар, воқеабанд шеърлар)да ҳам у асосий эмас, асосийси – шу тавсиф ёки тасвир замиридаги лирик субъект, унинг кечинмалари. Л.да субъектнинг воқелик таъсирида юзага келган оний кечинмалари мангуга муҳрлаб қўйилади. Бу кечинмалар алоҳида шахсга тегишли бўлгани ҳолда, умумбашарий мазмун ва қимматга эга бўлаверади, шеърхон ундан ўз дардини, ўз кечинмаларини топади, зеро, ўзгарувчан дунёда туғилувчи инсонга хос туйғу-кечинмаларнинг нисбий барқарор асоси, жавҳари мавжуддир.

Юқоридагилардан келиб чиққан ҳолда, Л.нинг адабий тур сифатидаги айрим ўзига хос хусусиятларини санаб ўтиш мумкин. Аввало, оний кечинмани тасвирловчи лирик асарлар, одатда, ҳажман кичик бўлади. Ҳис-туйғу ва кечинмани ифодаловчи Л.да шунга ҳар жиҳатдан мос – эмоционал тўйинтирилган ва ритмик жиҳатдан тартибга солингани боис ифодаланаётган ҳис-туйғуга мувофиқ оҳангда жаранг топадиган шеърий нутқ шакли устуворлик қилади. Шу билан бирга, насрий йўлда ёзилган лирик асарлар ҳам, кам бўлса-да, бор. Алоҳида субъект кечинмаларини ифодалагани учун Л.да монологик нутқ шакли устувор, унда учрайдиган диалогик нутқ кўринишлари эса монологик нутқнинг таркибий элементига айланади. Оний кечинмани тасвирловчи Л.нинг бадиий вақти ҳамиша – “ҳозир”: у айни ҳозир кўнгилда кечаётган ҳис-туйғуларни тасвирлайди, шеър қачон ёзилганидан қатъи назар, шеърхон уни ҳозир кўнгилда кечаётган туйғу каби қабул қилади.

Лирик асарларни жанр жиҳатидан таснифлашда маълум мураккабликлар мавжуд бўлиб, адабиёт тараққиётининг турли босқичларида жанрларга ажратиш асоси турлича бўлган. Жумладан, халқ оғзаки ижодидаги лирик асарлар кўпроқ функцияси, яъни ижро этилиш вақти, жойи муносабатига (мавсум, маросим, меҳнат қўшиқлари) кўра; антик шеъриятда ижро этилиш тарзи (хор қўшиқлари, соло)га кўра; кейинги даврларда асосий эстетик белгиси (ода, дифирамб, элегия), қатъий шакл кўрсаткичлари (сонет, октава), тематик хусусиятлари (интим, гражданлик, фалсафий, сиёсий, интеллектуал) ва ҳ. жиҳатлардан жанрларга ажратилган. Мураккаблик шундаки, тарихий категория сифатида ўз фаоллик даврини ўтиб бўлган жанрлар ҳам шеъриятда анъанавий тарзда қўлланаверади. Мас., ҳозирги ўзбек шеъриятида халқ оғзаки ижодидаги жанрлар (лапар, ёр-ёр) ҳам, мумтоз шеърият жанрлари (ғазал, мухаммас) ҳам, хорижий адабиётлардан ўзлашган жанрлар (сонет, хокку, танка) ҳам, ҳозирда фаоллашган жанр кўринишлари ҳам мавжуд. Шу сабабли лирик жанрлар масаласига синхрония/диахрония аспектларида ёндашиш талаб қилинади.