Lugʻz

Lugʻz (ar. لغز– topishmoq, sir, maxfiy) – sheʼriy topishmoq, narsa-tushunchaning nomini aytmagan holda, oʻxshashlik yoki aloqadorlik asosidagi belgilarini tavsiflashga asoslangan janr. Yaʼni L.da shoir narsa-tushunchaga ishora qiladi, tinglovchi (oʻquvchi) esa zikr etilgan belgilarga tayanib yashirilgan nomni topishi lozim boʻladi. Shu jihati bilan L. oʻquvchida teran fikrlash, kuzatuvchanlik, hozirjavoblik kabi koʻnikmalarni shakllantiradi. L. xalq ogʻzaki ijodida qadimdan mavjud boʻlgan, keyinchalik yozma adabiyotga ham kirib keldi. L. janri fors-tojik adabiyotida X – XII asrlardan, oʻzbek adabiyotida esa XV asrdan boshlab keng ommalashgan. Xususan, oʻzbek adabiyotida L. janrining ilk namunalari Navoiy ijodida uchraydi, Uvaysiyning ushbu janrdagi asarlari (mas., “Anor”) mashhur boʻlgan. Shuningdek, L.ning yaxshi namunalari Shavqiy, Dilafgor, Muazzam, Munis, Ogahiy, Faqiriy kabi shoirlar ijodida ham uchraydi. Ilmi badiʼga oid ayrim manbalarda L. mustaqil janr sifatida taʼriflansa, boshqalarida (mas.: A.Husayniy. “Badoyiʼ us-sanoyiʼ”)da u sheʼriy sanʼatlardan biri sifatida koʻrsatiladi. L.ning yana bir nomi chiston, bu janrning fors adabiyotidagi nomlanishi boʻlib, oʻzbek adabiyotshunosligida ikkala termin ham ishlatiladi.

Луғз (ар. لغز– топишмоқ, сир, махфий) – шеърий топишмоқ, нарса-тушунчанинг номини айтмаган ҳолда, ўхшашлик ёки алоқадорлик асосидаги белгиларини тавсифлашга асосланган жанр. Яъни Л.да шоир нарса-тушунчага ишора қилади, тингловчи (ўқувчи) эса зикр этилган белгиларга таяниб яширилган номни топиши лозим бўлади. Шу жиҳати билан Л. ўқувчида теран фикрлаш, кузатувчанлик, ҳозиржавоблик каби кўникмаларни шакллантиради. Л. халқ оғзаки ижодида қадимдан мавжуд бўлган, кейинчалик ёзма адабиётга ҳам кириб келди. Л. жанри форс-тожик адабиётида X – XII асрлардан, ўзбек адабиётида эса XV асрдан бошлаб кенг оммалашган. Хусусан, ўзбек адабиётида Л. жанрининг илк намуналари Навоий ижодида учрайди, Увайсийнинг ушбу жанрдаги асарлари (мас., “Анор”) машҳур бўлган. Шунингдек, Л.нинг яхши намуналари Шавқий, Дилафгор, Муаззам, Мунис, Огаҳий, Фақирий каби шоирлар ижодида ҳам учрайди. Илми бадиъга оид айрим манбаларда Л. мустақил жанр сифатида таърифланса, бошқаларида (мас.: А.Ҳусайний. “Бадойиъ ус-санойиъ”)да у шеърий санъатлардан бири сифатида кўрсатилади. Л.нинг яна бир номи чистон, бу жанрнинг форс адабиётидаги номланиши бўлиб, ўзбек адабиётшунослигида иккала термин ҳам ишлатилади.