Madaniy-tarixiy maktab

Madaniy-tarixiy maktab – Yevropa adabiyotshunosligida XIX asr oʻrtalarida shakllangan ilmiy yoʻnalish, maktab. M.-t.m. nemis maʼrifatchilari (I.Gerder), fransuz romantizmi tarixshunoslari (F.Gizo, O.Tyeri) va qisman adabiyotshunoslikdagi biografik metodni (Sh.Sent-Byov) ijodiy rivojlantirish natijasi oʻlaroq vujudga kelgan boʻlib, nazariy asoslarini belgilashda O.Kontning pozitivistik falsafasi muhim ahamiyat kasb etgan. M.-t.m. oʻz faoliyatida tarixiylik tamoyiliga tayanadi, uni asosiy tadqiq metodi sifatida qabul qiladi. Bu esa adabiyotshunoslikdagi muhim oʻzgarish edi. Agar M.-t.m.ga qadar adabiyot normativ poetikalar asosida tadqiq etilib, ularning meyorlariga mos keladiganlari “toʻgʻri” yoki “yetuk”, mos kelmaydiganlari esa “notoʻgʻri” yoki “yovvoyi” adabiyot sifatida baholangan boʻlsa, tarixiylik prinsipi adabiyot tarixiga, milliy adabiyotlarga oʻzgacha yondashish imkonini berdi. M.-t.m. adabiyotni millat hayotining muayyan tarixiy bosqichidagi xalq ruhining ifodasi deb bildi va shundan kelib chiqqan holda, barcha adabiyotlar (milliy mansubligi, qaysi davrda yoki uslubda yaratilganidan qatʼi nazar) teng huquqli, teng qimmatga ega, degan qarashni oldinga surdi. M.-t.m. asoschilaridan biri I.Ten adabiy asarni yuzaga keltiruvchi omillar sifatida millatga xos tugʻma sajiya (“irq”), oʻsha millat yashayotgan tabiiy, iqlimiy va ijtimoiy shart-sharoitlar (“muhit”) hamda ayni vaqtdagi madaniy saviya va anʼanalar (“davr”)ni taʼkidlab koʻrsatadi. Tenga koʻra, xuddi shu omillar adabiy hodisa genezisini empirik oʻrganish imkonini beradi va shu asosda chiqarilgan xulosalargina chinakam ilmiy boʻladi. Albatta, olimning bu qarashlari asosli, bular adabiyotni ilmiy oʻrganish yoʻlida oldinga tashlangan dadil qadam ekanligini ham eʼtirof etish lozim. Biroq bularni mutlaqlashtirish oqibatida biryoqlamalik kelib chiqadi: M.-t.m. vakillariga empirik bilishni ustuvor hisoblash, gumanitar bilim sohalariga tabiiy fanlarda qoʻllanuvchi metodlarni tatbiq etishga intilish, ulardan ham xuddi tabiiy fanlardagi kabi konkret faktlarga asoslangan ilmiy xulosalar chiqarishni talab qilish ham xos edi. Tabiiyki, bu gumanitar sohalarning oʻziga xosligini inkor etish boʻlib, shu davrda tabiiy fanlar erishgan yutuqlarga mahliyolik va pozitivistik falsafaning salbiy taʼsiridan boshqa narsa emas edi. Jumladan, adabiy asar bilan biologik organizm orasida analogiyalar oʻtkazilishi, adabiyot tarixini evolyutsiyalar nazariyasi asosida oʻrganishga urinish buning yorqin misolidir. Natijada esa M.-t.m.ning ayrim vakillari uchun adabiyot oʻz holicha, sanʼat hodisasi sifatida emas, balki oʻz davri hayotini aks ettirgani bilan ahamiyatli; adabiyot tarixi esa ijtimoiy tafakkur taraqqiyoti tarixidan boshqa narsa boʻlmay qoldi. Bu esa adabiyotning ijtimoiy hayotdagi ahamiyatini pasaytirish, uning voqelik bilan aloqasi ikkiyoqlama ekanligini, ijtimoiy hayotga taʼsirini inkor qilishga olib keladi. Albatta, M.-t.m.ning bunday qarashlari oʻz davridayoq asosli tanqidga uchradi (q. ruhiy-tarixiy maktab). Mazkur biryoqlamalik oqibatidagi yoʻqotishlarga qaramay, M.-t.m. adabiyotshunoslik rivojida muhim iz qoldirdi: u qator mamlakatlarda adabiyot tarixini ilmiy oʻrganishni boshlab berdi, tarixiy-genetik tadqiqot metodologiyasiga asos soldi; tarixiy-qiyosiy adabiyotshunoslik, psixologik maktab va sotsiologik metodning paydo boʻlishi uchun zamin hozirladi.

Маданий-тарихий мактаб – Европа адабиётшунослигида XIX аср ўрталарида шаклланган илмий йўналиш, мактаб. М.-т.м. немис маърифатчилари (И.Гердер), француз романтизми тарихшунослари (Ф.Гизо, О.Тьери) ва қисман адабиётшуносликдаги биографик методни (Ш.Сент-Бёв) ижодий ривожлантириш натижаси ўлароқ вужудга келган бўлиб, назарий асосларини белгилашда О.Контнинг позитивистик фалсафаси муҳим аҳамият касб этган. М.-т.м. ўз фаолиятида тарихийлик тамойилига таянади, уни асосий тадқиқ методи сифатида қабул қилади. Бу эса адабиётшуносликдаги муҳим ўзгариш эди. Агар М.-т.м.га қадар адабиёт норматив поэтикалар асосида тадқиқ этилиб, уларнинг меъёрларига мос келадиганлари “тўғри” ёки “етук”, мос келмайдиганлари эса “нотўғри” ёки “ёввойи” адабиёт сифатида баҳоланган бўлса, тарихийлик принципи адабиёт тарихига, миллий адабиётларга ўзгача ёндашиш имконини берди. М.-т.м. адабиётни миллат ҳаётининг муайян тарихий босқичидаги халқ руҳининг ифодаси деб билди ва шундан келиб чиққан ҳолда, барча адабиётлар (миллий мансублиги, қайси даврда ёки услубда яратилганидан қатъи назар) тенг ҳуқуқли, тенг қимматга эга, деган қарашни олдинга сурди. М.-т.м. асосчиларидан бири И.Тэн адабий асарни юзага келтирувчи омиллар сифатида миллатга хос туғма сажия (“ирқ”), ўша миллат яшаётган табиий, иқлимий ва ижтимоий шарт-шароитлар (“муҳит”) ҳамда айни вақтдаги маданий савия ва анъаналар (“давр”)ни таъкидлаб кўрсатади. Тэнга кўра, худди шу омиллар адабий ҳодиса генезисини эмпирик ўрганиш имконини беради ва шу асосда чиқарилган хулосаларгина чинакам илмий бўлади. Албатта, олимнинг бу қарашлари асосли, булар адабиётни илмий ўрганиш йўлида олдинга ташланган дадил қадам эканлигини ҳам эътироф этиш лозим. Бироқ буларни мутлақлаштириш оқибатида бирёқламалик келиб чиқади: М.-т.м. вакилларига эмпирик билишни устувор ҳисоблаш, гуманитар билим соҳаларига табиий фанларда қўлланувчи методларни татбиқ этишга интилиш, улардан ҳам худди табиий фанлардаги каби конкрет фактларга асосланган илмий хулосалар чиқаришни талаб қилиш ҳам хос эди. Табиийки, бу гуманитар соҳаларнинг ўзига хослигини инкор этиш бўлиб, шу даврда табиий фанлар эришган ютуқларга маҳлиёлик ва позитивистик фалсафанинг салбий таъсиридан бошқа нарса эмас эди. Жумладан, адабий асар билан биологик организм орасида аналогиялар ўтказилиши, адабиёт тарихини эволюциялар назарияси асосида ўрганишга уриниш бунинг ёрқин мисолидир. Натижада эса М.-т.м.нинг айрим вакиллари учун адабиёт ўз ҳолича, санъат ҳодисаси сифатида эмас, балки ўз даври ҳаётини акс эттиргани билан аҳамиятли; адабиёт тарихи эса ижтимоий тафаккур тараққиёти тарихидан бошқа нарса бўлмай қолди. Бу эса адабиётнинг ижтимоий ҳаётдаги аҳамиятини пасайтириш, унинг воқелик билан алоқаси иккиёқлама эканлигини, ижтимоий ҳаётга таъсирини инкор қилишга олиб келади. Албатта, М.-т.м.нинг бундай қарашлари ўз давридаёқ асосли танқидга учради (қ. руҳий-тарихий мактаб). Мазкур бирёқламалик оқибатидаги йўқотишларга қарамай, М.-т.м. адабиётшунослик ривожида муҳим из қолдирди: у қатор мамлакатларда адабиёт тарихини илмий ўрганишни бошлаб берди, тарихий-генетик тадқиқот методологиясига асос солди; тарихий-қиёсий адабиётшунослик, психологик мактаб ва социологик методнинг пайдо бўлиши учун замин ҳозирлади.