Maqtaʼ

Maqtaʼ (ar. مقطع – tugash joyi, kesmoq) – gʻazal yoki qasidaning oxirgi, yakunlovchi bayti. M.da sheʼr davomida bildirilgan fikrlar, izhor etilgan his-tuygʻular xulosalanadi, shoirning ularga munosabati ifoda etiladi. Mumtoz adabiyotshunoslikda sheʼrni chiroyli, taʼsirli va mazmundor qilib yakunlash gʻoyatda muhim sanalgan, husni maqtaʼga (q.) alohida eʼtibor berilgan. Darhaqiqat, oxirgi bayt sheʼr mazmun-mohiyatini oʻzida mujassam ifoda etib, uning badiiy saviyasini belgilovchi muhim omil boʻla oladi. Anʼanaga koʻra, aksariyat M.larda shoir taxallusi keltiriladiki, u sheʼr muallifini koʻrsatib turuvchi oʻziga xos imzo, tamgʻa vazifasini oʻtaydi. Mas.:

Olimi nuktadon manam, piri hidoyaxon manam,

Shuhrati sheʼr bobida Mashrabi moʻʼtabar oʻzum.

Biroq M.da taxallus keltirish qatʼiy qoida maqomiga ega emas, sheʼriyatimizda taxallus keltirilmagan M.lar ham talaygina. Xususan, taxallus keltirilmagan M.lar Bobur ijodida koʻplab uchraydi. Mas., Boburning gʻazallaridan biri quyidagi M. bilan yakunlangan:

Bu mahvashlargʻa koʻngul bermagʻilkim, asray olmaslar,

Koʻngulni asragʻil, boʻlgʻayki, bir dildor topqaysen.

Мақтаъ (ар. مقطع – тугаш жойи, кесмоқ) – ғазал ёки қасиданинг охирги, якунловчи байти. М.да шеър давомида билдирилган фикрлар, изҳор этилган ҳис-туйғулар хулосаланади, шоирнинг уларга муносабати ифода этилади. Мумтоз адабиётшуносликда шеърни чиройли, таъсирли ва мазмундор қилиб якунлаш ғоятда муҳим саналган, ҳусни мақтаъга (қ.) алоҳида эътибор берилган. Дарҳақиқат, охирги байт шеър мазмун-моҳиятини ўзида мужассам ифода этиб, унинг бадиий савиясини белгиловчи муҳим омил бўла олади. Анъанага кўра, аксарият М.ларда шоир тахаллуси келтириладики, у шеър муаллифини кўрсатиб турувчи ўзига хос имзо, тамға вазифасини ўтайди. Мас.:

Олими нуктадон манам, пири ҳидояхон манам,

Шуҳрати шеър бобида Машраби мўътабар ўзум.

Бироқ М.да тахаллус келтириш қатъий қоида мақомига эга эмас, шеъриятимизда тахаллус келтирилмаган М.лар ҳам талайгина. Хусусан, тахаллус келтирилмаган М.лар Бобур ижодида кўплаб учрайди. Мас., Бобурнинг ғазалларидан бири қуйидаги М. билан якунланган:

Бу маҳвашларға кўнгул бермағилким, асрай олмаслар,

Кўнгулни асрағил, бўлғайки, бир дилдор топқайсен.