Masal

Masal (ar. مثل – oʻxshamoq) – soʻz sanʼatidagi eng koʻhna va qadimdan keng ommalashgan janr, nasriy yoki sheʼriy yoʻlda yoziladigan moʻʼjaz hikoya; tarbiyaviy maqsadning ustuvorligi va oshkor didaktiklik xususiyatiga egaligi sababli M.ga didaktik adabiyot janri sifatida qaraladi. M.ning qurilishi uning didaktik xarakteriga mos: avval moʻʼjaz hikoyacha beriladi, soʻng “qissadan hissa” shaklidagi xulosa bilan uning majoziy maʼnosi taʼkidlab koʻrsatiladi. M.ning hikoya qismi ertak va latifalarga, “qissadan hissa”si esa maqollarga yaqinlashadi. M.larda obrazlar tizimi ham didaktik maqsadga mos, hayotiy holat allegorik obrazlar (jonivorlar, daraxt va oʻsimliklar, narsa-hodisalar) orqali tasvirlanadi, shuning uchun ham ular universallik kasb etadi. Universallik shu maʼnodaki, M.da tasvirlangan konkret holat hayotda uchrovchi turfa holatlar uchun yechim boʻla oladi. Adabiyotshunoslikda aksar maqollar M. asosida paydo boʻlgan, degan qarash ham bor. Yaʼni muayyan M. shu darajada ommallashadiki, natijada xulosa qismining oʻzi (albatta, kishilar tasavvurida hikoyachani uygʻotgan holda) hayotiy holatga yechim boʻlib xizmat qiladi. Shu jihatdan qaralsa, M.ning qadimdan ommalashgani uning insonlar uchun amaliy ahamiyat kasb etgani, ularning oʻzaro muloqotida fikr ifodalash uchun tayyor va samarali vosita boʻlgani bilan izohlanadi. Zero, M.larda qadim ajdodlarning hayotiy tajribalari, turli maishiy, axloqiy, siyosiy va h. holatlarga oid hukm-xulosalari umumlashma ifodasini topgan. Antik ritor (notiq)lar va faylasuflarning M.larga koʻp murojaat etganlari ham buning yorqin dalilidir. Shuning uchun barcha xalqlar ogʻzaki ijodida ham, qadimgi yozma manbalarda ham M. va mohiyatan unga yaqin janrlar keng tarqalgan. Jumladan, “masalning otasi” sanaluvchi Ezop taxminan miloddan avvalgi VI asrda yashagan yarim afsonaviy shaxs boʻlib, unga nisbat beriluvchi M.larning aksariyati unga qadar yaratilgan, deb hisoblanadi. Qadimgi hindlarning “Panchatantra” (“Kalila va Dimna”) kabi asarlarning mavjudligi ham yuqoridagi fikrning dalilidir. Yozma adabiyotda ham M. janrida koʻplab goʻzal asarlar yaratilgan. Jumladan, fransuz adibi J.Lafonten, nemis adibi Lessing, rus masalchisi I.Krilovlarning M.lari dunyoga mashhur.

Масал (ар. مثل – ўхшамоқ) – сўз санъатидаги энг кўҳна ва қадимдан кенг оммалашган жанр, насрий ёки шеърий йўлда ёзиладиган мўъжаз ҳикоя; тарбиявий мақсаднинг устуворлиги ва ошкор дидактиклик хусусиятига эгалиги сабабли М.га дидактик адабиёт жанри сифатида қаралади. М.нинг қурилиши унинг дидактик характерига мос: аввал мўъжаз ҳикояча берилади, сўнг “қиссадан ҳисса” шаклидаги хулоса билан унинг мажозий маъноси таъкидлаб кўрсатилади. М.нинг ҳикоя қисми эртак ва латифаларга, “қиссадан ҳисса”си эса мақолларга яқинлашади. М.ларда образлар тизими ҳам дидактик мақсадга мос, ҳаётий ҳолат аллегорик образлар (жониворлар, дарахт ва ўсимликлар, нарса-ҳодисалар) орқали тасвирланади, шунинг учун ҳам улар универсаллик касб этади. Универсаллик шу маънодаки, М.да тасвирланган конкрет ҳолат ҳаётда учровчи турфа ҳолатлар учун ечим бўла олади. Адабиётшуносликда аксар мақоллар М. асосида пайдо бўлган, деган қараш ҳам бор. Яъни муайян М. шу даражада оммаллашадики, натижада хулоса қисмининг ўзи (албатта, кишилар тасаввурида ҳикоячани уйғотган ҳолда) ҳаётий ҳолатга ечим бўлиб хизмат қилади. Шу жиҳатдан қаралса, М.нинг қадимдан оммалашгани унинг инсонлар учун амалий аҳамият касб этгани, уларнинг ўзаро мулоқотида фикр ифодалаш учун тайёр ва самарали восита бўлгани билан изоҳланади. Зеро, М.ларда қадим аждодларнинг ҳаётий тажрибалари, турли маиший, ахлоқий, сиёсий ва ҳ. ҳолатларга оид ҳукм-хулосалари умумлашма ифодасини топган. Антик ритор (нотиқ)лар ва файласуфларнинг М.ларга кўп мурожаат этганлари ҳам бунинг ёрқин далилидир. Шунинг учун барча халқлар оғзаки ижодида ҳам, қадимги ёзма манбаларда ҳам М. ва моҳиятан унга яқин жанрлар кенг тарқалган. Жумладан, “масалнинг отаси” саналувчи Эзоп тахминан милоддан аввалги VI асрда яшаган ярим афсонавий шахс бўлиб, унга нисбат берилувчи М.ларнинг аксарияти унга қадар яратилган, деб ҳисобланади. Қадимги ҳиндларнинг “Панчатантра” (“Калила ва Димна”) каби асарларнинг мавжудлиги ҳам юқоридаги фикрнинг далилидир. Ёзма адабиётда ҳам М. жанрида кўплаб гўзал асарлар яратилган. Жумладан, француз адиби Ж.Лафонтен, немис адиби Лессинг, рус масалчиси И.Криловларнинг М.лари дунёга машҳур.