Masnaviy

Masnaviy (ar. مثنوي– ikkilik) – ikkita oʻzaro qofiyalangan misralardan tarkib topuvchi band turi, shunday bandlardan tarkib topuvchi sheʼriy asar; sheʼr shakli. Misralarining oʻzaro qofiyalanishi (aa, bb, cc, dd kabi) M.ni voqealar bayoni uchun juda qulay shaklga aylantiradi. Shuning uchun ham Sharq adabiyotida voqeaband sheʼrlar va dostonlar, asosan, M. shaklida yaratilgan boʻlib, ular birdek M. deb yuritilavergan. Xususan, Bobur Navoiy haqida: “Olti masnaviy kitob nazm qilibtur, besh “Xamsa” javobida, yana bir “Mantiq ut-tayr” vaznida “Lison ut-tayr” otliq”; Muhammad Solih haqida esa: “Shayboniyxon otigʻa bir turkiy masnaviy bitibdur”, – deydiki, har ikki holda ham M. termini doston maʼnosida qoʻllanayotir. Darhaqiqat, oʻzbek adabiyotidagi ilk doston “Qutadgʻu bilig”, undan keyin dunyoga kelgan “Hibat ul-haqoyiq”, “Muhabbatnoma”, “Gul va Navroʻz”, “Suhayl va Guldursun” kabi deyarli barcha dostonlar ham M. shaklida yaratilgan. Shuningdek, adabiyotimizda turli (diniy, falsafiy, maishiy va b.) mavzulardan bahs yurituvchi yoki voqeaband xarakterdagi oʻrta hajmli koʻplab sheʼrlar ham M. shaklida yozilgan. Mas.: Yassaviyning ayrim hikmatlari, Feruzning diniy-tasavvufiy ruhdagi katta hajmli sheʼrlari, Muqimiyning “Tanobchilar”i, Furqatning “Ilm xosiyati”, “Akt majlisi xususida”, “Nagʻma bazmi xususida”, “Vistavka xususida”, “Suvorov”, “Sabogʻa xitob”, Komilning “Hasbi hol”, Siddiqiy Ajziyning “Anjumani arvoh” (“Ruhlar yigʻini”) asarlari shular jumlasidandir. Yangi davr oʻzbek sheʼriyatida ham M. shaklida sheʼr bitish anʼanasi davom ettirildi (mas.: Mirtemir. “Boʻlmasa”; H.Olimjon. “Oʻzbekiston”; A.Oripov. “Maymuniyat”, “Koʻngil”; E.Vohidov. “Ogʻriqli savollar”, “Oʻzbekiston bogʻlariga qaytib keldi bulbullar”; O.Matjon. “Qush yoʻli” dostoni va b.).

Маснавий (ар. مثنوي– иккилик) – иккита ўзаро қофияланган мисралардан таркиб топувчи банд тури, шундай бандлардан таркиб топувчи шеърий асар; шеър шакли. Мисраларининг ўзаро қофияланиши (аа, bb, cc, dd каби) М.ни воқеалар баёни учун жуда қулай шаклга айлантиради. Шунинг учун ҳам Шарқ адабиётида воқеабанд шеърлар ва достонлар, асосан, М. шаклида яратилган бўлиб, улар бирдек М. деб юритилаверган. Хусусан, Бобур Навоий ҳақида: “Олти маснавий китоб назм қилибтур, беш “Хамса” жавобида, яна бир “Мантиқ ут-тайр” вазнида “Лисон ут-тайр” отлиқ”; Муҳаммад Солиҳ ҳақида эса: “Шайбонийхон отиға бир туркий маснавий битибдур”, – дейдики, ҳар икки ҳолда ҳам М. термини достон маъносида қўлланаётир. Дарҳақиқат, ўзбек адабиётидаги илк достон “Қутадғу билиг”, ундан кейин дунёга келган “Ҳибат ул-ҳақойиқ”, “Муҳаббатнома”, “Гул ва Наврўз”, “Суҳайл ва Гулдурсун” каби деярли барча достонлар ҳам М. шаклида яратилган. Шунингдек, адабиётимизда турли (диний, фалсафий, маиший ва б.) мавзулардан баҳс юритувчи ёки воқеабанд характердаги ўрта ҳажмли кўплаб шеърлар ҳам М. шаклида ёзилган. Мас.: Яссавийнинг айрим ҳикматлари, Ферузнинг диний-тасаввуфий руҳдаги катта ҳажмли шеърлари, Муқимийнинг “Танобчилар”и, Фурқатнинг “Илм хосияти”, “Акт мажлиси хусусида”, “Нағма базми хусусида”, “Виставка хусусида”, “Суворов”, “Сабоға хитоб”, Комилнинг “Ҳасби ҳол”, Сиддиқий Ажзийнинг “Анжумани арвоҳ” (“Руҳлар йиғини”) асарлари шулар жумласидандир. Янги давр ўзбек шеъриятида ҳам М. шаклида шеър битиш анъанаси давом эттирилди (мас.: Миртемир. “Бўлмаса”; Ҳ.Олимжон. “Ўзбекистон”; А.Орипов. “Маймуният”, “Кўнгил”; Э.Воҳидов. “Оғриқли саволлар”, “Ўзбекистон боғларига қайтиб келди булбуллар”; О.Матжон. “Қуш йўли” достони ва б.).