Matlaʼ

Matlaʼ (ar. مطلع – boshlanish, quyosh chiqishi) – gʻazal yoki qasidaning misralari oʻzaro qofiyalangan (a-a) birinchi bayti, mabdaʼ deb ham yuritiladi. Mumtoz shoirlarimiz M.ning shakl va mazmun jihatidan mukammal, husni matlaʼ (q.) sanʼati talablariga muvofiq boʻlishiga jiddiy eʼtibor qaratganlar. M.da shoirning gʻazal yoki qasidada aytmoqchi boʻlgan fikri oʻrtaga tashlanadi, bu fikr keyingi baytlarda rivojlantirib boriladi, dalillanadi, asoslanadi va maqtaʼda xulosalanadi. Mas., Huvaydoning bir gʻazali ushbu M. bilan boshlanadi:

Ey dilo, har kimga tegsa dardi ishq,

Boʻlgʻusi ikki jahonda fardi ishq, –

va sheʼr davomida rivojlantirilgan mazkur fikr maqtaʼda quyidagicha xulosalanadi:

Dardi yoʻq tanni, Huvaydo, tan dema,

Boʻlmasa ul tan ichida dardi ishq.

Матлаъ (ар. مطلع – бошланиш, қуёш чиқиши) – ғазал ёки қасиданинг мисралари ўзаро қофияланган (а-а) биринчи байти, мабдаъ деб ҳам юритилади. Мумтоз шоирларимиз М.нинг шакл ва мазмун жиҳатидан мукаммал, ҳусни матлаъ (қ.) санъати талабларига мувофиқ бўлишига жиддий эътибор қаратганлар. М.да шоирнинг ғазал ёки қасидада айтмоқчи бўлган фикри ўртага ташланади, бу фикр кейинги байтларда ривожлантириб борилади, далилланади, асосланади ва мақтаъда хулосаланади. Мас., Ҳувайдонинг бир ғазали ушбу М. билан бошланади:

Эй дило, ҳар кимга тегса дарди ишқ,

Бўлғуси икки жаҳонда фарди ишқ, –

ва шеър давомида ривожлантирилган мазкур фикр мақтаъда қуйидагича хулосаланади:

Дарди йўқ танни, Ҳувайдо, тан дема,

Бўлмаса ул тан ичида дарди ишқ.