Matnshunoslik

Matnshunoslik – filologiya fanining tarmogʻi, adabiyotshunoslikning yordamchi sohasi. M. sohasidagi ilmiy izlanishlarning natijasi adabiyot tarixi va nazariyasi uchun manbaviy (matniy) asos boʻlib xizmat qiladi, shu sababli unga adabiyotshunoslikning yordamchi sohalaridan biri sifatida qarab kelinadi. Shunga qaramay, M.ni filologiyaning alohida tarmogʻi, mustaqil bir sohasi sifatida tushunishga asos beruvchi jihatlar ham bor. Birinchidan, M. faoliyati adabiyotshunoslik, tilshunoslik va tarix fanlari kesishgan nuqtada kechadi; ikkinchidan, M.ning oʻzi qator yordamchi sohalar (paleografiya, uslubshunoslik, arxeografiya va h.)ga ega. M.ning vazifasi – adabiy matnlarni oʻrganish va nashrga tayyorlashdir. M.ning vazifasi qisqa ifodalangan boʻlsa-da, uning amalga oshirilishi juda katta mehnatni, chuqur bilim va tajribani talab qiladi. Adabiy matnni oʻrganayotgan matnshunos oldida turli-tuman ilmiy muammolar koʻndalang boʻladi. Deylik, matnshunos muallifi nomaʼlum asar (matn)ga duch keldi. Bu holda u asar muallifini, matnning yoshi (yozilgan, koʻchirilgan vaqti)ni aniqlashi zarur. Buning uchun esa u adabiyot tarixi, til tarixi, manbashunoslik, uslubshunoslik kabi sohalardan yaxshi xabardor boʻlishi va ularga tayangan holda matnni tadqiq etishi lozim boʻladi. Yoki M.ning boshqa bir vazifasi – asarning ilmiy-tanqidiy nashrini tayyorlash ham juda mashaqqatli ish. Mas., Alisher Navoiy asarlarining turli davrlarda, turli kotiblar tomonidan koʻchirilgan qoʻlyozmalari mavjud. Matnshunos qarshisida ularni qiyosiy oʻrganish, birining kamchiliklarini boshqalari bilan toʻldirish va shu asosda eng mukammal – ilmiy-tanqidiy matnni tayyorlash vazifasi turadi. Tayyor boʻlgan ilmiy-tanqidiy matnni nashr ettirish uchun matnshunos uni izohlar, sharhlar, lugʻatlar bilan taʼminlashi kerak. “Mukammal asarlar” ortidagi har bir izoh, har bir sharh yoki lugʻat birligi juda katta mehnat orqasida dunyoga keladi. Zero, matnda uchragan soʻz maʼnosini topish, undagi biror shaxs, joy nomi va sh.k.larga izoh berish uchun matnshunos juda koʻp izlanishi, koʻplab manbalarni koʻrib, oʻrganib chiqishi zarur boʻladi. Shu bilan birga, M. adabiyotshunoslikning ayrim muammolarini hal qilishda muhim yordamchi soha, tadqiqot usuli boʻlib ham xizmat qiladi. Mas., uning tadqiq usullari, tajribalaridan yozuvchi ijodiy laboratoriyasini, muayyan asarning ijodiy tarixini oʻrganish yoʻlidagi izlanishlarda keng foydalaniladi.

Матншунослик – филология фанининг тармоғи, адабиётшуносликнинг ёрдамчи соҳаси. М. соҳасидаги илмий изланишларнинг натижаси адабиёт тарихи ва назарияси учун манбавий (матний) асос бўлиб хизмат қилади, шу сабабли унга адабиётшуносликнинг ёрдамчи соҳаларидан бири сифатида қараб келинади. Шунга қарамай, М.ни филологиянинг алоҳида тармоғи, мустақил бир соҳаси сифатида тушунишга асос берувчи жиҳатлар ҳам бор. Биринчидан, М. фаолияти адабиётшунослик, тилшунослик ва тарих фанлари кесишган нуқтада кечади; иккинчидан, М.нинг ўзи қатор ёрдамчи соҳалар (палеография, услубшунослик, археография ва ҳ.)га эга. М.нинг вазифаси – адабий матнларни ўрганиш ва нашрга тайёрлашдир. М.нинг вазифаси қисқа ифодаланган бўлса-да, унинг амалга оширилиши жуда катта меҳнатни, чуқур билим ва тажрибани талаб қилади. Адабий матнни ўрганаётган матншунос олдида турли-туман илмий муаммолар кўндаланг бўлади. Дейлик, матншунос муаллифи номаълум асар (матн)га дуч келди. Бу ҳолда у асар муаллифини, матннинг ёши (ёзилган, кўчирилган вақти)ни аниқлаши зарур. Бунинг учун эса у адабиёт тарихи, тил тарихи, манбашунослик, услубшунослик каби соҳалардан яхши хабардор бўлиши ва уларга таянган ҳолда матнни тадқиқ этиши лозим бўлади. Ёки М.нинг бошқа бир вазифаси – асарнинг илмий-танқидий нашрини тайёрлаш ҳам жуда машаққатли иш. Мас., Алишер Навоий асарларининг турли даврларда, турли котиблар томонидан кўчирилган қўлёзмалари мавжуд. Матншунос қаршисида уларни қиёсий ўрганиш, бирининг камчиликларини бошқалари билан тўлдириш ва шу асосда энг мукаммал – илмий-танқидий матнни тайёрлаш вазифаси туради. Тайёр бўлган илмий-танқидий матнни нашр эттириш учун матншунос уни изоҳлар, шарҳлар, луғатлар билан таъминлаши керак. “Мукаммал асарлар” ортидаги ҳар бир изоҳ, ҳар бир шарҳ ёки луғат бирлиги жуда катта меҳнат орқасида дунёга келади. Зеро, матнда учраган сўз маъносини топиш, ундаги бирор шахс, жой номи ва ш.к.ларга изоҳ бериш учун матншунос жуда кўп изланиши, кўплаб манбаларни кўриб, ўрганиб чиқиши зарур бўлади. Шу билан бирга, М. адабиётшуносликнинг айрим муаммоларини ҳал қилишда муҳим ёрдамчи соҳа, тадқиқот усули бўлиб ҳам хизмат қилади. Мас., унинг тадқиқ усуллари, тажрибаларидан ёзувчи ижодий лабораториясини, муайян асарнинг ижодий тарихини ўрганиш йўлидаги изланишларда кенг фойдаланилади.