Memuar

Memuar (fr. memories – xotiralar, esdaliklar) – muallifning oʻtmishda oʻzi bevosita ishtirok etgan yoki shohidi boʻlgan voqealar haqidagi xotiralari bayon qilinuvchi adabiy asar. M. asarlar oʻzining bayon yoʻsini, voqealarning syujetli tarzda berilmasligi, vaqt tartibiga rioya qilinishi, faktografiklik xususiyatlari bilan kundaliklarga, materialning haqqoniyligi va toʻqimaning yoʻqligi jihatidan hujjatli-tarixiy ocherk, ilmiy biografiyalarga yaqin turadi. Biroq M.ni bulardan farqlovchi qator muhim jihatlar ham bor. Jumladan, xotiranavis umuman voqeani emas, uning oʻzi koʻrgan tomonlari va undan bevosita olgan taassurotlari haqida yozadi. Shunday ekan, M. subyektivlikdan xoli emas, demak, faktik aniqligi jihatidan hujjat sanala olmaydi. Biroq bu subyektivlik muallifning jonli ishtiroki, taassurotlarning tabiiy va jonliligi, shuningdek, hujjatlarda doim ham aks etavermaydigan koʻplab tafsilotlarni qamrashi hisobiga yuvilib ketadi, shu jihatlari bilan M. asar muayyan voqea (davr) haqida maʼlumot beruvchi qimmatli manba boʻlib qoladi. M. asarlar hajmi, hayotni qamrash koʻlami, uslubiy xususiyatlari kabi qator jihatlari bilan bir-biridan farqlanadi: ayrim M. asarlar xronologik jihatdan cheklangan (N.Muhitdinov. “Kremlda oʻtgan kunlarim”) boʻlsa, boshqalari muallif ongli hayotini toʻla qamrab oladi (“Boburnoma”); baʼzilari diqqatni konkret voqeaga (O.Sharafiddinov. “Bir nutq tarixi”), boshqalari jamiyat hayotidagi muhim bir davrning qator voqealariga (M.Muhammadjonov. “Turmush urinishlari”) qaratadi; portretga yaqin boʻlgan ayrim M.lar biron bir shaxs hayotini deyarli toʻlasicha (Z.Saidnosirova. “Oybegim mening”) qalamga olsa, boshqalari uning hayotidan bir-ikki epizodni (S.Ahmad. “Yoʻqotganlarim va topganlarim”) qamrash bilan cheklanadi. Yoki ayrim M.larda “Boburnoma”dagi kabi turli tafsilotlar (etnografik, geografik, flora va fauna va h.)ga keng oʻrin berilsa, boshqalarida muallifni qiziqtirgan asosiy mavzuga oid tafsilotlarni qayd etish bilan cheklaniladi; baʼzi M.larda bayon obyektiv tarzda (faktlarni qayd etish bilan) olib borilsa, baʼzan faktlarni atroflicha mushohada qilish, ularga gʻoyaviy-hissiy munosabatni oshkor ifodalash kuzatiladi. Yana bir jihati, M.lar yozish bilan professional yozuvchilargina emas, boshqa soha kishilari (davlat arboblari, sanʼatkorlar, sportchilar va h.) ham shugʻullanadilar.

Мемуар (фр. memories – хотиралар, эсдаликлар) – муаллифнинг ўтмишда ўзи бевосита иштирок этган ёки шоҳиди бўлган воқеалар ҳақидаги хотиралари баён қилинувчи адабий асар. М. асарлар ўзининг баён йўсини, воқеаларнинг сюжетли тарзда берилмаслиги, вақт тартибига риоя қилиниши, фактографиклик хусусиятлари билан кундаликларга, материалнинг ҳаққонийлиги ва тўқиманинг йўқлиги жиҳатидан ҳужжатли-тарихий очерк, илмий биографияларга яқин туради. Бироқ М.ни булардан фарқловчи қатор муҳим жиҳатлар ҳам бор. Жумладан, хотиранавис умуман воқеани эмас, унинг ўзи кўрган томонлари ва ундан бевосита олган таассуротлари ҳақида ёзади. Шундай экан, М. субъективликдан холи эмас, демак, фактик аниқлиги жиҳатидан ҳужжат санала олмайди. Бироқ бу субъективлик муаллифнинг жонли иштироки, таассуротларнинг табиий ва жонлилиги, шунингдек, ҳужжатларда доим ҳам акс этавермайдиган кўплаб тафсилотларни қамраши ҳисобига ювилиб кетади, шу жиҳатлари билан М. асар муайян воқеа (давр) ҳақида маълумот берувчи қимматли манба бўлиб қолади. М. асарлар ҳажми, ҳаётни қамраш кўлами, услубий хусусиятлари каби қатор жиҳатлари билан бир-биридан фарқланади: айрим М. асарлар хронологик жиҳатдан чекланган (Н.Муҳитдинов. “Кремлда ўтган кунларим”) бўлса, бошқалари муаллиф онгли ҳаётини тўла қамраб олади (“Бобурнома”); баъзилари диққатни конкрет воқеага (О.Шарафиддинов. “Бир нутқ тарихи”), бошқалари жамият ҳаётидаги муҳим бир даврнинг қатор воқеаларига (М.Муҳаммаджонов. “Турмуш уринишлари”) қаратади; портретга яқин бўлган айрим М.лар бирон бир шахс ҳаётини деярли тўласича (З.Саидносирова. “Ойбегим менинг”) қаламга олса, бошқалари унинг ҳаётидан бир-икки эпизодни (С.Аҳмад. “Йўқотганларим ва топганларим”) қамраш билан чекланади. Ёки айрим М.ларда “Бобурнома”даги каби турли тафсилотлар (этнографик, географик, флора ва фауна ва ҳ.)га кенг ўрин берилса, бошқаларида муаллифни қизиқтирган асосий мавзуга оид тафсилотларни қайд этиш билан чекланилади; баъзи М.ларда баён объектив тарзда (фактларни қайд этиш билан) олиб борилса, баъзан фактларни атрофлича мушоҳада қилиш, уларга ғоявий-ҳиссий муносабатни ошкор ифодалаш кузатилади. Яна бир жиҳати, М.лар ёзиш билан профессионал ёзувчиларгина эмас, бошқа соҳа кишилари (давлат арбоблари, санъаткорлар, спортчилар ва ҳ.) ҳам шуғулланадилар.